Мемлекеттік-жекешелік әріптестік (МЖӘ) жобаларына қаржы тарту кезінде кредиторлардың мүддесін қорғау — инвестициялық тұрақтылықтың басты кепілі. «Мемлекеттік-жекешелік әріптестік туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 47-бабына сәйкес, инвесторды қаржыландырушы ұйымдармен тікелей келісім жасасу тетігі қарастырылған. Бұл құжат мемлекеттік әріптес, жекеше әріптес және оның кредиторы арасындағы тәуекелдерді бөлуге арналған.
Тікелей келісім — МЖӘ шарты аясында туындайтын дағдарысты жағдайларда жобаның тоқтап қалмауын қамтамасыз ететін құқықтық құрал. Егер жобаны жүзеге асыру барысында жекеше серіктес тарапынан қиындықтар туындаса, бұл құжат кредиторларға белгілі бір құқықтық кепілдіктер береді.
Заң бойынша тікелей келісімге енгізілетін негізгі шарттар
МЖӘ заңнамасы тікелей келісімнің мазмұнына нақты талаптар қояды. Ондай келісімде мынадай негізгі шарттар міндетті түрде көзделуге тиіс:
- Мемлекеттік әріптестің хабарлау міндеттемесі: жекеше әріптес МЖӘ шартының талаптарын орындамай, міндеттемелерін елеулі түрде бұзған кезде, бұл жайт келісімнің толық бұзылуына әкеп соқтыратын болса, мемлекеттік орган бұл туралы кредиторларға хабар беруге міндетті;
- Құқықтар мен борышты қайта реттеу: МЖӘ шарты және талап ету құқығы бойынша құқықтарды кепілге беру немесе мемлекеттік әріптестің келісімімен жекеше әріптестің борышын басқа тұлғаға аудару тетіктері;
- Жекеше әріптесті ауыстыру құқығы: егер жекеше әріптес міндеттемелерін тым өрескел бұзып, жобаны орындай алмайтын жағдайға жеткізсе, кредиторлар оны ауыстыруды талап етуге және оның орнына жаңа кандидатура ұсынуға құқылы;
- Серіктесті ауыстырудың нақты тәртібі: кредиторлар жаңа кандидатты ұсынған кезде оны ауыстырудың заңды жолдары мен рәсімі келісімде алдын ала айқындалуы қажет;
- Өзге де шарттар: Қазақстан Республикасының заңнамасына қайшы келмейтін өзге талаптар қосымша қарастырылуы мүмкін.
Кредиторлардың жекеше әріптесті ауыстыру құқығы
МЖӘ жобалары көбіне ұзақ мерзімді әрі қомақты қаржыны талап етеді. Сондықтан несие беруші ұйымдар үшін жобаның сәтсіз аяқталу қаупі жоғары. Заң кредиторларға өз қаражатын сақтап қалу үшін елеулі тетік ұсынады: егер жеке инвестор жобаны алып жүре алмаса, қаржыландырушы тарап оны жобадан шығарып, жаңа серіктесті ұсынуды талап ете алады.
Алайда бұл құқық өздігінен жүзеге аспайды. Келісімде ауыстырудың нақты қадамдары жазылуы тиіс. Бұл ретте мемлекеттік әріптестің рұқсаты мен заң талаптарының сақталуы қатаң ескеріледі.
Практикалық мәні және тараптарға қойылатын талаптар
Тікелей келісімді жасасу кезінде мемлекет пен жекеше әріптестің кредиторлары теңгерімді ұстануы керек. Мемлекет тарапы өз міндеттемесіне сәйкес құқық бұзушылықтар туралы кредиторға дер кезінде ақпарат беріп отыруы тиіс, әйтпесе бұл қаржы ұйымының құқығын шектеу болып табылады.
Өз кезегінде жекеше әріптес борышын өз бетімен басқаға аудара алмайды — бұл үшін мемлекеттік әріптестің келісімі заң жүзінде міндеттелген. Осылайша, кредитормен тікелей келісім МЖӘ аясындағы барлық тараптың құқықтық қауіпсіздігін қамтамасыз ететін негізгі байланыстырушы құжат қызметін атқарады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі