Қазақстанда жер қойнауын пайдаланушылар уран өндіру кезеңінде табиғи байлықты өндірумен ғана шектелмейді. «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» кодекстің 178-бабына сәйкес, өндіруші кәсіпорындар отандық мамандарды оқытуға, ғылым мен цифрландыруды қаржыландыруға және кеніш орналасқан өңірді әлеуметтік жағынан қолдауға заң жүзінде міндетті.
Бұл міндеттемелер өндіру кезеңі басталғаннан кейін бірден емес, екінші жылдан бастап жыл сайын орындалуы тиіс. Заңнама талаптары нақты пайыздармен және қаржылық көрсеткіштермен бекітілген.
Оқыту, ғылым және цифрландыру: өндірістік шығынның үлесі
Уран өндірушілер кадр әлеуетін арттыру мен жаңа технологияларды енгізуге алдыңғы жылдың қорытындысы бойынша уран өндіру кезеңіндегі шығындарына сүйене отырып қаржы бөледі:
- Қазақстандық кадрларды оқыту. Алдыңғы жылғы өндіру шығындарының кемінде бір пайызы көлемінде қаржыландырылады. Бұл бағыттағы нақты тәртіпті уран саласындағы уәкілетті орган мен білім беру саласындағы уәкілетті орган бірлесіп бекітеді.
- Ғылым және цифрландыру жобалары. Өндіруге жұмсалған шығындардың кемінде бір пайызы ғылыми-зерттеу, ғылыми-техникалық немесе тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға (ҒЗТКЖ), сондай-ақ уран өндіру саласындағы цифрландыру жобаларына бағытталуы шарт. Мұндағы ережелер уран саласындағы уәкілетті органның ғылым немесе ақпараттандыру саласындағы құзырлы органдармен бірлескен шешімімен айқындалады.
Өңірді дамыту және әлеуметтік қолдау
Жергілікті аумақтың инфрақұрылымын көтеру үшін бөлінетін қаржы басқа көрсеткіштен есептеледі. Жер қойнауын пайдаланушы алдыңғы жылдың қорытындысы бойынша уран өндіруге арналған келісімшарт шеңберіндегі инвестициялардың кемінде бір пайызын өңірдің әлеуметтік-экономикалық дамуына жұмсауға тиіс.
Бұл міндеттеме келесі шығыстар арқылы жүзеге асырылады:
- өңірдегі әлеуметтік инфрақұрылым объектілерін салу, дамыту және оларды күтіп ұстау;
- әлеуметтік кәсіпкерлік субъектілерін қолдау;
- аталған мақсаттар үшін мемлекеттік бюджетке тікелей аударылатын қаражат.
Артық төленген қаражат есебі және алдағы заңнамалық өзгеріс
Қолданыстағы норма бойынша, егер кәсіпорын оқытуға, ғылымға немесе әлеуметтік салаға белгіленген ең төменгі межеден артық қаражат бөлсе, бұл артық сома келесі жылғы тиісті міндеттемелердің есебіне жазылады. Бұл тетік жер қойнауын пайдаланушыға өз шығындарын алдын ала жоспарлауға мүмкіндік береді.
Дегенмен, заңнамаға қабылданған түзетулерге сәйкес, бұл ережені алып тастау көзделген. Аталған норма 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енетін заңмен жойылады. Сондықтан кәсіпорындар болашақта шығындарды келесі жылдарға ауыстыру шектелетінін ескеріп, инвестициялық және қаржылық есептерін осы мерзімге бейімдеуі маңызды.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі