Төрелік соттың шешімін өз еркімен орындаудан бас тартқан жағдайда, екінші тарап мәжбүрлеп орындату үшін мемлекеттік сотқа жүгінеді. Алайда сот кез келген шешімге бірден атқару парағын бере салмайды: заңда төрелік шешімді танудан және орындаудан бас тартудың нақты негіздері бекітілген.
Мұндағы басты қағида — сот төрелік шешімді мәні бойынша қайта қарауға құқылы емес. Сот дауды басынан бастап тергемейді, тек төрелік талқылаудың заңдылығы мен рәсімдік талаптардың сақталуын ғана бақылайды.
Тарап ұсынатын дәлелдемелер негізінде бас тарту
Өзіне қарсы төрелік шешім шығарылған тарап сотқа төмендегі жағдайларды растайтын нақты дәлелдер келтірсе, сот шешімді орындаудан бас тарта алады:
- Төрелік келісімнің жарамсыздығы: келісім тараптар таңдаған елдің заңы бойынша, ал мұндай сілтеме болмаса, шешім шығарылған мемлекеттің заңы бойынша заңсыз деп танылса;
- Құзырет шегінен шығу: шешім төрелік келісімде көзделмеген, оның шарттарына сай келмейтін немесе төреліктің қарауына мүлдем жатпайтын мәселелер бойынша шығарылса (егер келісімдегі мәселелерді бөліп алу мүмкін болса, онда келісім аясындағы бөлігіне атқару парағы беріледі);
- Әрекет қабілеттілігінің жоқтығы: келісімге қол қойған тараптардың бірін сот әрекетке қабілетсіз немесе қабілеті шектеулі деп таныса;
- Тиісті хабардар етілмеу: тарап төрешіні тағайындау немесе талқылау туралы уақытылы құлақтандырылмаса немесе сот дәлелді деп таныған себептермен түсініктеме бере алмаса;
- Қайталанған шешімнің болуы: дәл сол тараптар арасындағы, сол нысана мен негіздер бойынша заңды күшіне енген сот не төрелік шешімі болса, не істі тоқтату туралы ұйғарым шыққан болса;
- Төрелік құрамы мен рәсімінің бұзылуы: алқа құрамы немесе процестің жүру тәртібі тараптар келісіміне, ал ондай шарт болмаса, талқылау өткен елдің заңнамасына қайшы келсе;
- Шешімнің заңды күшіне енбеуі: шешімнің тараптар үшін әлі де міндетті болмауы, күшінің жойылуы немесе оны қабылдаған елдің соты орындауды тоқтата тұруы.
Сот өз бастамасымен анықтайтын негіздер
Тараптардың өтінішхатына немесе дәлелдеріне қарамастан, мемлекеттік сот екі жағдайда төрелік актіні танудан өз бастамасымен бас тартуға міндетті. Бұл — шешімнің қай елде шығарылғанына қарамастан қолданылатын императивті талап.
Біріншіден, төрелік шешімді тану немесе орындау Қазақстан Республикасының жария тәртібіне қайшы келсе, оған жол берілмейді. Екіншіден, төрелік талқылаудан өткен дау қолданыстағы заң талаптарына сәйкес төрелікте қарауға жатпайтын мәселелер қатарына кірсе, сот атқару парағын беруден бас тартады.
Іс жүргізу салдары және сот ұйғарымы
Төрелік шешімді тану және орындау мәселесі сот отырысында қаралып, нәтижесінде сот арнайы ұйғарым шығарады. Аталған құжатпен келіспеген тарап оған Қазақстан Республикасының азаматтық процестік заңнамасында көзделген тәртіппен шағым жасауға немесе наразылық білдіруге құқылы.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі