Жайылым маусымы басталғанда төрт түлікті өріске, жайлауға немесе қыстауға жеткізу өзекті мәселеге айналады. Мұндай кезде өзге азаматтардың немесе шаруа қожалықтарының жер телімдері арқылы өту қажеттілігі туындайды. Қазақстанның жер заңнамасы осы қатынастарды реттеу үшін уақытша немесе маусымдық мал айдау жолдарын айқындаудың нақты тәртібін бекіткен.
Бұл ережелер бір жағынан мал иелеріне жануарларды межелі жерге кедергісіз жеткізуге жағдай жасаса, екінші жағынан жер иелерінің меншік құқығын қорғауға бағытталған.
Мал айдау жолдарын кім және қалай белгілейді?
Уақытша (маусымдық) пайдаланылатын мал айдау жолдарын жергілікті атқарушы органдар белгілейді. Бұл мәселеде аумақтық қамту шекарасы шешуші рөл атқарады:
- Маршрут бір ғана ауданның аумағында болса, шешімді тиісті аудандық атқарушы орган қабылдайды;
- Мал айдайтын бағыт екі немесе одан да көп ауданның шегін қамтыса, мәселені облыстық атқарушы орган реттейді.
Негізгі құқықтық ерекшелік — бұл жолдарды белгілеу үшін жер телімдері иелерінен тартып алынбайды. Жерді мемлекеттік немесе қоғамдық мұқтаждық үшін алып қою тетігі мұнда қолданылмайды, жер өз иесінің немесе бастапқы жер пайдаланушының құқығында қала береді.
Міндетті келісу тәртібі: кімнің рұқсаты қажет?
Атқарушы орган мал айдау бағытын өз бетінше, жер иелерінің келісімінсіз белгілей алмайды. Заңнама талабы бойынша бағыт өтетін жер учаскелерінің жеке меншік иелерімен немесе жер пайдаланушылармен міндетті түрде өзара келісім жасалуы тиіс.
Сонымен қатар егер мал айдау бағыты пайдалы қазбаларды барлау немесе геологиялық зерттеу жөніндегі операциялар жүргізіліп жатқан аумақтар арқылы өтетін болса, құзырлы орган бұл бағытты сол жер қойнауын пайдаланушылармен де келісуге міндетті. Бұл талап өндірістік қауіпсіздік пен шаруашылық мүдделердің тоғысын теңгеруге мүмкіндік береді.
Залал келтірілсе, жауапкершілік кімге жүктеледі?
Мал айдау жолының белгіленуі мал иесін кез келген жауапкершіліктен босатпайды. Заң бойынша малды белгіленген жолмен айдап өткен кезде қоршаған ортаға немесе өзгенің мүлкіне залал келтірілсе, тікелей жауапкершілік мал иелеріне жүктеледі.
Мал иелері келтірілген шығындар мен залалдар үшін келесі тұлғалардың алдында жауапты болады:
- Жер учаскелерінің жеке меншік иелері;
- Тиісті аумақтағы жер пайдаланушылар;
- Сол жерге қатысты сервитуттарды иеленушілер.
Демек, мал айдау барысында біреудің егістігі, жайылымы немесе шаруашылық инфрақұрылымы тапталып, зақымданса, жер иесі мен сервитут иеленушісі келген залалды мал иесінен өндіріп алуды талап етуге толық құқылы.
Шаруалар мен жер иелеріне арналған түйін
Маусымдық мал айдау жолы — жерді тартып алу емес, жергілікті әкімдік арқылы және жер иесінің келісімімен уақытша өтуге берілген мүмкіндік. Сондықтан жайылымға мал шығаратын қожалықтар бағыттың ресми бекітілгенін алдын ала нақтылап, өзгенің жеріне нұқсан келтірмеуге баса назар аударуы қажет.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі