Қазақстанда азаматтар шаруа немесе фермер қожалығын құру үшін мемлекеттен жерді уақытша өтеулі жер пайдалану, яғни жалдау шартымен алады. Жер кодексінің 101-бабына сәйкес, бұл мерзім 10 жылдан басталып, 49 жылға дейінгі уақытты қамтиды. Ауылда кәсіп бастау үшін берілетін телімдердің құқықтық ережелері мен оны бөлу тәртібі заңмен нақты бекітілген.
Жер учаскесін алуда кімдер басым құқыққа ие?
Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жер кез келген үміткерге бірдей берілмейді. Заң бойынша учаскені алу кезінде мына азаматтарға басымдық қарастырылған:
- шаруашылықты жеке еңбегімен жүргізетін тұлғалар;
- арнаулы ауыл шаруашылығы білімі мен тиісті біліктілігі бар мамандар;
- аграрлық салада нақты жұмыс тәжірибесі бар азаматтар;
- жер сұралып отырған ауданда, қалада, ауылда немесе кентте тұрақты тұратын жергілікті тұрғындар.
Сонымен қатар өз қызметін кемінде бес жыл бойы жүргізіп, кейін кәсібін тоқтатқан шаруашылықтың жерін сатып алу кезінде де арнайы талап бар. Бұл құқықты осы қожалықтың мүлкін сатып алған және тиісті ауыл шаруашылығы білімі бар Қазақстан азаматтары басым тәртіппен пайдалана алады.
Серіктестік пен өндірістік кооперативтен жерді бөліп алу
Кезінде жерге құқығын немесе шартты жер үлесін шаруашылық серіктестігінің жарғылық капиталына немесе кооперативке өткізген азаматтар өз алдына шаруашылық ашу үшін одан шығуға құқылы. Ондай жағдайда қатысушылардың жалпы жиналысы шешім қабылдап, жерді нақты бөліп береді немесе үлестің құнын ақшалай өтейді.
Егер жер тек уақытша пайдалануға берілген болса, ол азаматқа ешқандай үстеме ақысыз, бастапқы қалпында қайтарылуы тиіс. Алайда мынадай маңызды шектеулерді ескеру қажет:
- егіс жұмыстары жүріп жатқан кезеңде жерді бөлуге тыйым салынады (ұйымның немесе ортақ қатысушылардың тікелей келісімі болған жағдайлар бұған жатпайды);
- егер ауыл шаруашылығы жері банкте немесе ұйымда кепілде тұрса, жер учаскесін бөліп шығару үшін міндетті түрде кепіл ұстаушының келісімі қажет;
- жергілікті атқарушы органға өтінішпен бірге жиналыс хаттамасы, жер учаскесінің орналасу схемасы және ауыл шаруашылығы өндірісін жүргізудің қысқаша бағдарламасы ұсынылады.
Үлестік жер пайдаланушылардың жиналысы өту үшін қатысушылар бір ай бұрын қолхат арқылы жазбаша хабардар етілуі шарт. Жиналысқа қатысушылардың кемінде елу пайызы келсе, ол заңды деп танылып, шешім жай көпшілік дауыспен қабылданады.
Тұрғын үй маңындағы жер мен қожалық құрамы
Ауылда үйі бар азамат шаруа қожалығын ашқан кезде оның үйінің жанындағы жер учаскесі өзінің жеке меншігінде қалады. Бұл жер қожалықтың пайдалануындағы алқапқа қосылмайды, оның құқықтық режимі бөлек сақталады.
Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының жұмыскері болып саналмайтын өзге азаматтарға жер учаскелері арнайы жер қорынан немесе босалқы жерлер санатынан үлестіріледі. Сонымен қатар әкімдіктің жер құқығын беру туралы шешімінде шаруа немесе фермер қожалығының барлық мүшелері толық тізімделіп көрсетілуі тиіс.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі