Жер учаскесіне жеке меншік немесе жер пайдалану құқығы өздігінен жойылмайды. Қазақстан Республикасының Жер кодексі жер құқығын тоқтату негіздерін нақты шектеп, меншік иесінің келісімімен және оның еркінен тыс мәжбүрлеп алып қою жағдайларын арнайы қарастырған.
Ерікті түрде немесе жалпы негіздермен құқықты тоқтату
Азамат немесе заңды тұлға өз жеріне қатысты құқығын өз еркімен тоқтата алады. Оған мына жағдайлар жатады:
- меншік иесі жер учаскесін, ал жер пайдаланушы өзіне тиесілі пайдалану құқығын басқа тұлғаларға иеліктен шығарып бергенде (мысалы, сату немесе сыйға тарту арқылы);
- тұлға меншік құқығынан немесе жерді пайдалану құқығынан өз еркімен бас тартқанда;
- ел заңнамасында көзделген өзге де жағдайларда жерге деген құқықтан айырылған ретте.
Келісімсіз мәжбүрлеп алып қою жағдайлары
Меншік иесінің немесе жер пайдаланушының рұқсатынсыз жерді тартып алуға заң бойынша тек шектеулі жағдайларда ғана жол беріледі. Бұл қатарға келесі негіздер енеді:
- жер иесінің мойнындағы қарыздары мен міндеттемелері бойынша учаскеден немесе құқықтан өндіріп алу жүргізілгенде;
- жер учаскесі мемлекет мұқтажы үшін мәжбүрлеп иеліктен шығарылғанда;
- жер телімі мақсатына сай пайдаланылмаса немесе заңнаманы бұза отырып пайдаланылса (Жер кодексінің 92 және 93-баптарында көзделген ретпен);
- радиоактивті ластануға ұшыраған учаске құны тең жер беріле отырып мәжбүрлеп алынғанда;
- жер учаскесі тәркіленгенде;
- заңсыз иемденілген активтерді мемлекетке қайтару туралы заңнама аясында жер телімі мемлекет кірісіне айналдырылғанда.
Жер пайдалану құқығын тоқтатудың арнайы себептері
Егер сөз жеке меншік туралы емес, уақытша немесе тұрақты жер пайдалану құқығы жайында болса, заң қосымша бірқатар мән-жайларды белгілейді:
- жер телімі берілген мерзімнің өтіп кетуі;
- учаске кепілде тұрған жағдайды қоспағанда, жалдау немесе өтеусіз уақытша пайдалану шартының мерзімінен бұрын бұзылуы;
- қызметтік жер телімін алуға негіз болған еңбек қатынастарының үзілуі;
- жер пайдаланудың алғашқы бес жылы ішінде Үкімет белгілеген өңірлерден тұрғылықты мекенжайын басқа жаққа ауыстыру;
- жер учаскесі нақты қызмет үшін берілген жер қойнауын пайдалану құқығының тоқтатылуы.
Осылайша, жер телімін заңды негізсіз қайтарып алу мүмкін емес. Жер иесі үшін басты қауіп — учаскені нысаналы мақсаты бойынша игермеу, заң талаптарын бұзу немесе сот арқылы өндіріп алуға негіз болатын міндеттемелерге жол беру.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі