Борышкер өз міндеттемесін орындамаған кезде оның жеке меншігіндегі қаражаты немесе дербес мүлкі жетпеуі мүмкін. Мұндай жағдайда азаматтық заңнама несие берушіге азаматтың өзге адамдармен ортақ меншігіндегі үлесіне назар аударуға және соның есебінен берешекті қайтаруға мүмкіндік береді.
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі ортақ мүліктегі үлестен ақы өндіріп алу процесін біржақты өндіріп алу емес, барлық қатысушылардың құқығын ескеретін кезең-кезеңімен орындалатын механизм ретінде бекітеді.
Басқа мүліктің жеткіліксіз болу шарты
Несие беруші кез келген уақытта борышкердің ортақ меншіктегі бөлігін тартып алуды талап ете алмайды. Бұл норманың қолданылуы үшін басты шарт бар: үлесті немесе бірлескен меншікке қатысушы борышқорда өзге мүлік жеткіліксіз болуға тиіс.
Егер борышкердің жеке мүлкі мен ақшасы талапты жабуға жетпесе, несие беруші борышқордың ортақ мүліктегі үлесін одан ақы өндіріп алу мақсатында нақты бөліп беру туралы талап қоюға құқылы.
Үлесті заттай бөлу мүмкін болмаған жағдайдағы тәртіп
Іс жүзінде мүлікті заттай бөліп шығару әрдайым мүмкін бола бермейді, кейде бұл мүліктің тұтастығын бұзады немесе оған қалған ортақ меншік иелері қарсылық танытады. Заң бұған мынадай шешім ұсынады:
- Үлесті заттай бөліп шығару мүмкін болмаса немесе үлестік я бірлескен меншіктің қалған қатысушылары бұған қарсылық білдірсе, несие беруші борышқордан өз үлесін сатуды талап ете алады;
- Мұндай үлес ортақ меншіктің өзге қатысушыларына оның нарықтық құнына сәйкес бағамен сатылуға тиіс;
- Үлесті сатудан түскен қаражат борышты өтеуге толық немесе ішінара бағытталады.
Бұл ереже ортақ меншіктің қалған иелеріне мүлікті бөгде адамдарға жібермей, оны нарықтық құнымен өздеріне қалдыру құқығын береді.
Өзге иелер сатып алудан бас тартса: сот арқылы жария саудаға салу
Егер ортақ меншіктің басқа қатысушылары борышқордың үлесін нарықтық бағамен сатып алудан бас тартса, несие берушінің талабы бұғатталмайды. Мұндай реттерде несие беруші борышқордың ортақ меншік құқығындағы үлесін жария саудаға салу жолымен сот арқылы ақы өндіріп алуды талап етуге құқылы.
Демек, ортақ мүлікте үлесі бар азаматтың қарызы дер кезінде өтелмесе және ол өз үлесін басқа ортақ иелерге сата алмаса, мәселе сотқа өтіп, бұл үлес ашық сауда арқылы үшінші тұлғаларға сатылып кету қаупі туындайды.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі