Салық заңнамасындағы талап қоюдың ескіру мерзімі — мемлекет пен салық төлеуші арасындағы қаржылық қатынастардың нақты уақыт шегін белгілейтін құқықтық кезең. Осы уақыт ішінде салық органдары салық пен бюджетке төленетін басқа да төлемдерді есептеуге немесе қайта қарауға құқылы. Ал салық төлеуші өз кезегінде есептілік тапсыруға міндетті болады, сондай-ақ бұрын тапсырылған құжаттарға түзету енгізуге немесе артық төленген қаражатты қайтаруды талап етуге мүмкіндік алады.
Негізгі мерзімдер: кімге үш жыл, кімге бес жыл қолданылады?
Қазақстан Республикасының Салық кодексіне сәйкес салықтық міндеттемелер бойынша ескіру мерзімі салық төлеушілердің санатына қарай екі топқа бөлінеді:
- Бес жылдық мерзім: Кәсіпкерлік кодекс бойынша ірі кәсіпкерлік субъектілеріне жататындарға; жер қойнауын пайдалану келісімшарты бойынша жұмыс істейтіндерге; Салық кодексінің 33-тарауындағы талаптарды сақтауға міндетті Қазақстан резиденттеріне; сондай-ақ есепке жатқызу әдісімен төленген импорттық тауарлар бойынша қосылған құн салығын (ҚҚС) төлеушілерге белгіленген.
- Үш жылдық мерзім: жоғарыда аталған санаттарға кірмейтін барлық өзге салық төлеушілер мен салық агенттері үшін қолданылады.
Жалпы ереже бойынша, бұл мерзімнің өтуі тиісті салықтық кезең аяқталғаннан кейін басталады. Дегенмен, инвестициялық преференциялар, жер қойнауын пайдалану келісімшарттары және ҚҚС сомасын қайтару сияқты ерекше жағдайлар үшін басталу уақыты арнайы тәртіппен есептеледі.
Мерзім қандай жағдайда ұзартылады?
Кейбір жағдайларда заңда көрсетілген негізгі мерзім тоқтап қалмайды, керісінше ұзартылуы мүмкін. Мәселен:
- Егер салық төлеуші негізгі ескіру мерзімінің аяқталуына бір жылдан аз уақыт қалғанда қосымша есептілік немесе хабарлама бойынша есеп тапсырса — мерзім салықты қайта қарау бөлігінде күнтізбелік бір жылға ұзартылады;
- Корпоративтік табыс салығы бойынша шегерілетін залалдарды ауыстыруға қатысты қосымша есеп осыған ұқсас кезеңде (бір жылға жетпейтін уақыт қалғанда) тапсырылса — күнтізбелік үш жылға дейін ұзарады;
- Камералдық бақылау бойынша анықталған алшақтықтар немесе салықтық берешекті өтеу туралы хабарламалар мерзім өткенге дейін тапсырылған болса — олар толық орындалғанға дейін күшінде болады;
- Халықаралық шарт аясында бейрезиденттің өтініші немесе өзара келісу рәсімдері қаралғанда — тиісті шешім орындалғанға дейін ұзартылады.
Қандай кезде мерзімнің өтуі тоқтатыла тұрады?
Заң салық органдарына да, төлеушіге де шектеу қоя отырып, даулы жағдайларда мерзімді үзе тұру тәртібін қарастырған. Ескіру мерзімінің өтуі мына жағдайларда тоқтатыла тұрады:
- Салықтық тексеру басталған күннен бастап оның нәтижесі туралы хабарлама орындалған күнге дейін;
- Салық органы лауазымды адамдарының іс-әрекетіне шағым түсірілген кезден бастап жоғары тұрған орган шешім қабылдағанға немесе сот актісі заңды күшіне енгенге дейін.
Егер салықтық кезең бойынша ескіру мерзімінің аяқталуына күнтізбелік отыз күннен аз уақыт қалғанда тексеру тағайындалып, ол мерзім біткеннен кейін аяқталса, тоқтата тұру ережесі сол соңғы кезеңге қолданылмайды.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі