Сот шешімі заңды күшіне енгеннен кейін оны орындау кезеңі басталады. Бұл үдерісте басты тұлға — сот орындаушысы. Оның заңмен белгіленген айрықша өкілеттіктері де, қатаң сақтауға тиіс міндеттері де бар. «Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы» Заңның 126-бабы сот орындаушысының нақты қандай әрекеттерге құқылы екенін және азаматтардың құқықтарын қалай қорғау керектігін нақты шектейді.
Сот орындаушысы өз бетінше әрекет етпейді, оның әрбір қадамы сот актісі мен заң талаптарына бағынуы шарт. Ең басты қағида — атқарушылық әрекеттер барысында жеке және заңды тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделеріне негізсіз қысым жасалмауы керек.
Ақпарат алу және мүлікке шектеу қою құқықтары
Сот орындаушысы атқарушылық іс жүргізуді қамтамасыз ету мақсатында кең ауқымды өкілеттіктерге ие. Ол орындауға қатысты қаулылар шығарады, мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғаларға кедергісіз қабылдауға кіреді және заңмен қорғалатын құпияларды сақтай отырып, қажетті анықтамалар мен мәліметтерді тегін талап ете алады. Ұйымдар мен тұлғалар бұл мәліметтерді дереу, ал құжат дайындау қажет болса, үш жұмыс күнінен кешіктірмей беруге міндетті.
Борышты өндіру барысында сот орындаушысы мынадай шешуші шараларды қолдана алады:
- Борышкерлердің банктердегі ақшалай қаражаты мен бағалы қағаздарына тыйым салу;
- Мүліктің кімге тиесілі екенін анықтағанға дейін оған уақытша тыйым салу, мүлікті алып қою, сақтауға беру және өткізу;
- Борышкерге тиесілі мүлкі бар үй-жайлар мен қоймаларды тексеру, қажет болса, борышкердің қатысуынсыз, куәгерлердің қатысуымен мәжбүрлеп ашу;
- Сот шешімін орындаудан қасақана жалтарған адамдарды қылмыстық жауапқа тарту туралы құқық қорғау органдарына ұсыныс енгізу;
- Ішкі істер органдарының қызметкерлерін шараларға тарту және басқа сот орындаушыларына жекелеген тапсырмалар жүктеу.
Сонымен бірге мемлекеттік сот орындаушысы әкімшілік құқық бұзушылық туралы хаттама толтыра алады, ал жеке сот орындаушысына бұл құқық берілмеген.
Іс материалдарымен танысу және өтініштерді қарау мерзімдері
Өндіріп алушы мен борышкер атқарушылық істің қалай жүріп жатқанын толық білуге құқылы. Заң сот орындаушысына тараптардың сұрауларын қараудың нақты мерзімдерін жүктеген:
- Үш жұмыс күні: тараптар өтініш білдірген күннен бастап осы мерзімнен кешіктірмей сот орындаушысы іс материалдарымен танысуға, үзінділер жасауға және көшірме түсіруге мүмкіндік беруге тиіс;
- Бес жұмыс күні: тараптардың атқарушылық іске байланысты арыздары мен өтінішхаттары осы уақыт ішінде қаралып, уәжді жауап берілуі немесе тиісті қаулы шығарылуы шарт.
Егер сот орындаушысы іс нәтижесіне тікелей немесе жанама түрде мүдделі болса не оның бейтараптығына күмән тудыратын өзге жағдайлар анықталса, ол істі қараудан бас тартуға (өзін-өзі алып тастауға) міндетті.
Үйден шығару және мүлікті тәркілеу кезіндегі міндетті талаптар
Тұрғын үйден мәжбүрлеп шығару, сүру немесе үй-жайды қарап-тексеру кезінде сот орындаушысы аудио, фото және бейнежазба жүргізуге міндетті. Мүлікті тізімдеу, алып қою және тапсыру кезінде де техникалық жазба міндетті түрде жасалады. Бұл тараптардың құқығын қорғауға және даулы жағдайлардың алдын алуға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар, мәжбүрлеп үйден шығару немесе бұзу шаралары кезінде сот орындаушысы ішкі істер органдарына борышкердің қару сақтауға немесе алып жүруге рұқсатының бар-жоғын анықтау үшін жүгінеді. Қажет болса, рұқсатты уақытша тоқтата тұру туралы ұсыныс береді. Ал атқарушылық талап орындалған соң бір жұмыс күнінен кешіктірмей бұл шектеуді алып тастау туралы қаулы шығарып, көшірмесін борышкер мен полицияға дереу жолдайды.
Тараптар үшін практикалық мән
Сот орындаушысының құқықтары мен міндеттерінің нақты шегін білу қарыз алушыға да, өндіріп алушыға да өз мүддесін сауатты қорғауға көмектеседі. Белгіленген мерзімдер бұзылған немесе бейнетіркеу жүргізілмеген жағдайда, сот орындаушысының әрекетіне немесе қаулысына заң аясында шағым түсіруге толық негіз туындайды.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі