Жол қауіпсіздігі тек жүргізушілердің ереже сақтауымен шектелмейді. Мемлекеттік органдар жол апаттарының санын және адам өлімі мен жарақаттану сияқты ауыр салдарларды азайту үшін арнайы тетікке сүйенеді. Заңнама талабы бойынша бұл бағытта тәуекелдерді басқару және ішкі бақылау жүйесі тұрақты түрде жұмыс істеуге тиіс.
Бұл механизм кездейсоқ тексерулерге емес, қауіп деңгейін алдын ала анықтауға, оны тұрақты өлшеуге және бақылау шараларын соған сәйкес жоспарлауға негізделген.
Жүйенің негізгі мақсаты мен мәні
«Жол жүрісі туралы» Заңның 20-бабына сәйкес, тәуекелдерді басқару жүйесі — мемлекеттік органдар үздіксіз жүргізетін құрылымдалған процесс. Оның басты мақсаты — жол жүрісі қауіпсіздігіне тікелей әсер ететін факторларды уақтылы табу, ықтимал қатерлерді бағалау және апаттардың алдын алу.
Жүйе жол бойындағы адам өмірі мен денсаулығына төнетін ауыр зардаптарды мейлінше азайтуға бағытталған. Мемлекеттік органдар қауіпсіздікке қатысты шешімдерді субъективті көзқараспен емес, тәуекелдерді талдау қорытындысына сүйене отырып қабылдайды.
Тәуекелдерді басқару процесінің негізгі кезеңдері
Тәуекелдерді басқару ісі реттелген бірнеше кезеңнен тұрады. Әрбір кезең нақты әрекеттерді қамтиды:
- Тәуекелдерді айқындау. Бұл кезеңде жол-көлік оқиғаларының ықтимал себептері ұдайы бақыланып, сапалы бағаланады. Сонымен қатар тарихи деректер сарапталып, тәуекел факторларының ерекшелігі зерттеледі және тәуекелдер картасы түзіледі.
- Тәуекелдерді өлшеу (бағалау). Қатерлердің деңгейі олардың маңыздылығына қарай, бірақ заң талабы бойынша жылына кемінде екі рет бағаланып отыруы қажет.
- Тәуекелдерді талдау. Анықталған мәліметтер жинақталып, олардың салдары жан-жақты сарапталады.
- Басқару әдісін таңдау және қолдану. Нақты қауіпті төмендетуге сәйкес келетін әрекеттер жүзеге асырылады.
- Жүйені түзету. Қолданылған шаралардың нәтижесіне қарай тәуекелдерді басқару тәсілдері жаңартылады.
- Бақылау іс-шараларын жоспарлау және жүргізу. Тексеру мен бақылау шаралары талдау қорытындыларына сай белгіленеді.
Ішкі бақылауға қойылатын заңнамалық талаптар
Жол жүрісі саласында қызмет атқаратын мемлекеттік органдар тәуекелдерді басқарумен қатар ішкі бақылау тетігін қалыптастыруға міндетті. Мұндай ішкі жүйені реттеу тәртібін орталық және жергілікті атқарушы органдар өз құзыреті шегінде бекітеді.
Аталған ішкі бақылау жүйесі мына талаптарды толық қамтуы шарт:
- Орталық және жергілікті органдар лауазымды адамдарының тәуекелдерді басқару мен ішкі бақылауға қатысты нақты өкілеттіктері, міндеттері және жеке жауапкершілігі;
- Тәуекелдерді басқару мен ішкі тексерудің бірыңғай рәсімдері;
- Тәуекелдердің әрбір санаты бойынша жол берілетін мөлшерлерге арналған жеке лимиттер;
- Уәкілетті органға және атқарушы органдарға тәуекелдер бойынша есептілікті тапсырудың ішкі тәртібі;
- Жүйенің қаншалықты нәтижелі жұмыс істеп жатқанын өлшейтін ішкі бағалау критерийлері.
Бақылауды жоспарлау және ашықтық қағидаты
Мемлекеттік органдардың жол қозғалысына қатысты бақылау шаралары стихиялы сипатта болмауы керек. Заң бойынша олардың бақылау қызметін жоспарлауы тәуекелдерді басқару жүйесіне толықтай негізделеді. Яғни, қадағалау бірінші кезекте қауіп деңгейі жоғары болып саналған бағыттарға шоғырландырылады.
Сонымен бірге заң тәуекел критерийлерінің қоғамға ашық болуын талап етеді. Тәуекел дәрежесін бағалау критерийлерін бақылау және қадағалау органдары уәкілетті органмен бірлескен бұйрық арқылы бекітеді. Бұл құжаттар мемлекеттік органдардың ресми интернет-ресурстарында міндетті түрде жариялануға тиіс. Бұл тәсіл бақылау процесінің негізділігі мен айқындығын қамтамасыз етуге жол ашады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі