Азаматтық құқықтық қатынастарда бір ғана борышқор мен бір ғана талап етуші кездесе бермейді. Мәміледе немесе туындаған қарызда бірнеше тарап қатар тұрса, заң бойынша үлесті міндеттеме ережесі іске қосылады. Бұл ретте әрбір қатысушының жауапкершілігі мен талап ету көлемі теңдей бөлінеді.
Адамдар көп болған міндеттеменің мәні
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің 286-бабына сәйкес, міндеттемеге бірнеше несие беруші немесе бірнеше борышқор қатысатын жағдай адамдар көп болған міндеттеме деп аталады. Мұндай құқықтық құрылым күнделікті тұрмыста да, іскерлік тәжірибеде де жиі ұшырасады. Мысалы, ортақ мүлікті бірлесіп сатып алған немесе ортақ қызметке бірлесе тапсырыс берген тұлғалар дәл осы норманың аясына енеді.
Заңның басты қағидаты бойынша, егер өзгеше шарт алдын ала көзделмесе, мұндай міндеттеме үлесті сипатқа ие болады.
Тең үлес қағидаты қалай қолданылады?
Заңда немесе нақты міндеттеме шартында басқаша тәртіп көрсетілмеген жағдайда, борышқорлардың әрқайсысы қарызды басқалармен тең үлесте орындауға міндетті. Яғни, ортақ борыштың жалпы сомасы қатысушылар санына қарай бірдей мөлшерде бөлінеді.
Сол сияқты бірнеше несие беруші бар болса, олардың әрқайсысы міндеттеменің орындалуын өз үлесі шегінде талап етуге құқылы. Бұл әрбір несие беруші өз үлесіне тиесілі бөлікті ғана өндіріп ала алады дегенді білдіреді.
Шарт талаптарының маңызы
Азаматтық кодекс міндеттеме шарттарына ерекше орын береді. Егер тараптар өзара келісім жасасу кезінде үлестерді тең бөлмей, біреуіне көбірек, екіншісіне азырақ көлем белгілесе, негізге сол шарт алынады. Сондай-ақ заңдарда белгілі бір қатынастар үшін бөлек тәртіп белгіленуі мүмкін.
Сондықтан бірнеше адам бірлесіп міндеттеме алған кезде немесе бірлесіп талап қойған жағдайда, ең алдымен шарттың мәтініне және оған қатысты арнайы заңнамалық ережелерге мән беру қажет. Ешқандай айрықша шарт жазылмаса, әдепкі бойынша тең үлес қағидаты қолданылады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі