Қазақстан Республикасында инвестор мүлкіне қол сұғылмаушылық қағидаты басты орында тұрады. Мемлекет мұқтажы үшін инвестордың меншігін мәжбүрлеп алып қою — яғни мемлекет меншігіне алу (национализация) немесе реквизициялау — тек заңда нақты көзделген айрықша жағдайларда ғана жүзеге асады. Мұндай қадам кез келген уақытта жасала салмайды және заң инвесторға нақты қаржылық әрі құқықтық кепілдіктер береді.
Мемлекет меншігіне алу кезіндегі шығынды өтеу
Инвестордың мүлкі мемлекет меншігіне өткен жағдайда, оған тиесілі өтемақы толық көлемде төленуге тиіс. Кәсіпкерлік кодексінің 279-бабына сәйкес, тиісті заңдарды шығару салдарынан инвесторға келтірілген барлық залалды Қазақстан Республикасы толықтай өтейді.
Бұл кепілдік инвестордың мемлекеттік шешімдерге байланысты шығынға батпауын қамтамасыз етеді. Мемлекет заң шығару арқылы мүлікті өз иелігіне алса да, бұрынғы меншік иесінің қаржылық мүддесі қорғаусыз қалмайды.
Реквизициялау және нарықтық құн бойынша есеп айырысу
Реквизициялау, яғни төтенше жағдайлар мен шұғыл қажеттіліктер кезінде мүлікті мәжбүрлеп алу оның нарықтық құны төленгенде ғана жүргізіледі. Мүліктің нарықтық құны заңнамада белгіленген ресми тәртіппен анықталады.
Егер инвестор белгіленген бағамен келіспесе, оған мынадай құқықтар беріледі:
- мүліктің нақты өтелген құнының әділдігіне сот тәртібімен дау айту;
- бағалау барысында өз дәлелдерін сот алдында қорғау;
- нарықтық нақты құнға сәйкес әділ өтемақы талап ету.
Сот арқылы бағаны даулау құқығы мемлекеттік органдардың біржақты немесе тым төмен баға бекітуіне тосқауыл қояды.
Қауіп сейілгенде мүлікті қайтарып алу тәртібі
Реквизициялау мәңгілік шара емес. Оған негіз болған төтенше мән-жайлар тоқтаған кезде, инвестор өзінің сақталған мүлкін кері қайтаруды талап етуге құқылы.
Алайда бұл процесс екі жақты қаржылық есеп айырысуды талап етеді:
- инвестор бұрын өзіне төленген өтемақы сомасын мемлекетке қайтарады;
- бірақ осы сомадан мүлікті пайдалану немесе уақыт өте келе оның құнының төмендеуінен туындаған ысырап шегеріледі.
Осылайша, инвестор өз активін қайтарып қана қоймай, оның тозуы мен нарықтық арзандауына байланысты шығынды да өзіне жүктемейді.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі