Қазақстанда валюталық операцияларды мониторингтеу — капитал қозғалысын, сыртқы сауда мәмілелерін және резиденттердің шетелдегі қаржылық активтерін бақылауға арналған мемлекеттік тетік. Бұл бақылауды Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі валюталық операцияларға қатысушы резиденттерден және еліміздегі уәкілетті банктерден ақпарат алу арқылы тікелей жүзеге асырады.
Мониторингтің негізгі мақсаты — қаржылық ағындардың заңдылығын қамтамасыз ету, сыртқы міндеттемелерді есепке алу және қажет болған жағдайда салық органдарына тиісті мәліметтерді жолдау.
Ұлттық Банк мониторинг шеңберінде қандай деректерді тексереді?
Валюталық реттеу туралы заңнамаға сәйкес, Ұлттық Банк мониторинг барысында бірнеше бағыт бойынша мәлімет жинайды әрі өңдейді:
- капитал қозғалысы операциялары мен оларға теңестірілген валюталық шарттарға есептік нөмір береді, сондай-ақ бейрезиденттермен арадағы міндеттемелер мен талаптар туралы мәлімет алады;
- жүргізілген валюталық операциялар, оның ішінде төлемдер мен ақша аударымдары туралы хабарламалар мен мәліметтерді қабылдайды;
- резиденттердің (банктер мен шетелдік ұйымдардың филиалдарын не өкілдіктерін қоспағанда) шетелдік банктердегі және халықаралық қаржы ұйымдарындағы шоттары туралы ақпаратты тіркеп, оларға есептік нөмір береді;
- шетелдік қаржылық емес ұйымдардың Қазақстанда жұмыс істейтін филиалдары мен өкілдіктерінен тұрақты негізде есеп алып отырады;
- Салық кодексіне сәйкес, бейрезиденттің ел аумағындағы көздерден алатын кірісі деп танылатын операциялар туралы мәліметтерді мемлекеттік кірістер органына ұсынады.
Валюталық шарттарға есептік нөмір қай кезде және қалай беріледі?
Заңда көзделген жағдайларда валюталық шарттар мен резиденттердің шетелдік шоттарына арнайы есептік нөмір беріледі. Есептік нөмірді алу құзыреті мәміленің түріне және есеп айырысу тәсіліне байланысты бөлінеді:
- Ұлттық Банк: капитал қозғалысы шарттарына, резиденттердің шетелдік шоттарына, сондай-ақ есеп айырысуы осы шетелдік шоттар арқылы өтетін экспорт немесе импорт шарттарына есептік нөмір береді;
- Уәкілетті банктер: есеп айырысулары уәкілетті банктегі шоттар арқылы жүргізілетін экспорт пен импорт жөніндегі валюталық шарттарға есептік нөмір береді.
Егер шартта капитал қозғалысымен қатар экспорт немесе импорт қарастырылып, төлемдер уәкілетті банк арқылы жүргізілсе, резидент уәкілетті банкке жүгінуге тиіс. Ал шарт қаржылай қарызды (соның ішінде қаржы лизингін), жобаларға арналған гранттарды және бір мезгілде экспорт-импортты қамтып, есеп айырысу отандық банкте жүрсе, резидент бір мезгілде Ұлттық Банкке де, уәкілетті банкке де жүгінеді.
Есептік нөмір алу үшін қандай ақпарат талап етіледі?
Есептік нөмір беру кезінде Ұлттық Банк немесе уәкілетті банк резиденттен валюталық шарттың көшірмесінен бөлек мынадай нақты деректерді сұратуға құқылы:
- мәмілеге қатысушылардың сәйкестендіру деректері, тіркелген елі және тараптардың бір-бірінің капиталына қатысу үлесі туралы мәліметтер;
- мәміленің сомасы, келісімшарт пен төлемдердің валютасы, міндеттемелерді орындаудың аяқталу мерзімі;
- есеп айырысу жүзеге асырылатын банктік шоттар туралы деректемелер;
- шартқа енгізілген өзгерістер мен толықтырулар немесе мәмілеге тікелей қатысты өзге де растаушы құжаттар.
Капитал қозғалысы бойынша валюталық шарттар мен шетелдік шоттарға есептік нөмір алу және олар бойынша ақша қозғалысы туралы есептерді беру рәсімі Ұлттық Банктің ақпараттық жүйесі арқылы, электрондық цифрлық қолтаңбаны (ЭЦҚ) пайдалана отырып электрондық түрде орындалады.
Есептік нөмірдің құқықтық салдары
Ұлттық Банктің шартқа немесе шотқа есептік нөмір беруі оның тарапынан қандай да бір азаматтық-құқықтық міндеттеме туғызбайды және бұл іс-қимыл жеке әкімшілік акт қабылдауды талап етпейді. Сондай-ақ есептік нөмірдің болуы резидентті Қазақстан заңнамасын бұзғаны үшін жауаптылықтан босатпайды. Сол себепті валюталық шарт жасасқан тараптар заңда белгіленген есептілік пен хабардар ету міндеттерін өз уақытында толық орындауы қажет.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі