Мемлекеттік сатып алуда бәсекелестік ортаны қамтамасыз ету басты қағидат саналғанымен, заңнама кейбір жағдайларда бір көзден алу тәсілін қолдануға мүмкіндік береді. Бұл тетік көбіне ашық конкурстық рәсімдер нәтиже бермегенде немесе шұғыл сипаттағы қажеттіліктер туындағанда қолданылады. Алайда оны таңдау тапсырыс берушіге шексіз еркіндік бермейді, өйткені заң әрбір негізді нақты шарттармен бекіткен.
Өткізілмеген сатып алудан кейінгі бір көзден алу
Заң талабы бойынша бір көзден сатып алудың бірінші бағыты — бұған дейін ұйымдастырылған рәсімдердің өтпей қалуымен байланысты. Мәселен, конкурс немесе аукцион өткізілмеді деп танылса, тапсырыс беруші шартты бір көзден алу тәсілімен жасасуға құқылы. Дегенмен, егер конкурс немесе аукцион қолданыстағы заңдарға сәйкес жарамсыз деп танылған болса, бұл норма жүрмейді.
Дәл осы тәртіп баға ұсыныстарын сұрату өткізілмеген жағдайда да іске асады. Сондай-ақ ұйымдастырушы қабылдаған тиісті шаралар өнім берушімен шарт жасасуға алып келмесе, сатып алу бір көзден алу арқылы аяқталуы мүмкін.
Шартты тікелей жасасуға негіз болатын жағдайлар
Екінші бағыт — нақты тізбе бойынша шартты тікелей жасасу. Мұндай негіздер негізінен нарықтағы баламаның жоқтығымен немесе шұғыл шараларды талап ететін жағдайлармен түсіндіріледі:
- Табиғи монополия және реттелетін нарық: табиғи монополия саласындағы қызметтер, белгіленген баға бойынша энергиямен жабдықтау және тауарлық газды бөлшек саудада сатып алу;
- Зияткерлік меншік және айрықша құқықтар: тиісті тауар мен қызметке айрықша құқығы бар тұлғалармен мәміле жасау (бұл ретте монополияға қарсы органның балама жеке кәсіпкерлік субъектілері жоқ екендігі туралы қорытындысы қажет);
- Төтенше ахуал және авариялық жөндеу: дағдарысты оқшаулау, аса қауіпті аурулар мен фитосанитариялық ошақтарды жою, сондай-ақ өмірлік маңызы бар коммуникациялар мен көлік инфрақұрылымындағы тоқтаусыз қалпына келтіруді қажет ететін сынуларды реттеу;
- Құндық шектеуі бар сатып алулар: біртекті тауарлар үшін құндық көлемі 100 айлық есептік көрсеткіштен, ал жұмыстар мен қызметтер үшін 500 айлық есептік көрсеткіштен аспайтын көлем. Аудандық маңызы бар қала, ауыл, кент және ауылдық округ әкімдерінің аппараттары үшін бұл шек 4000 айлық есептік көрсеткішке дейін белгіленген;
- Күнделікті үздіксіз қажеттіліктер: жаңа сатып алу қорытындысы шыққанға дейінгі екі айдан аспайтын мерзімге бекітілген тізбе бойынша жүзеге асырылатын қажеттіліктер.
Сонымен бірге заң мемлекеттік резервті сақтау, инватакси қызметтері, арнаулы мемлекеттік органдардың қызметін қамтамасыз ету сияқты арнайы салалық негіздерді де қамтиды.
Шешім қабылдау тәртібі және басшының дербес жауапкершілігі
Шартты тікелей жасасу арқылы бір көзден алу рәсімі бекітілген қағидаларға сәйкес және цифрлық форматтық-логикалық бақылау ескеріле отырып жүргізіледі. Мұндай сатып алуды жүзеге асыру туралы шешімді кез келген маман өз бетінше қабылдай алмайды. Бұл өкілеттік тапсырыс берушінің бірінші басшысына, оның міндетін атқарушыға немесе аппарат басшысына жүктелген.
Ең маңызды құқықтық талап — шешім қабылдаған лауазымды тұлға заңда бекітілген негізгі қағидаттардың сақталуына дербес жауапты болады. Демек, бір көзден сатып алуды таңдау рәсімді жай ғана жеңілдету емес, әрбір шешімнің заңдылығы мен негізділігі үшін тікелей жеке жауапкершілік алуды білдіреді.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі