Еңбек қатынастарында туындаған келіспеушілікті дер кезінде шешпеу жұмыскерді де, жұмыс берушіні де заңды құқығын қорғау мүмкіндігінен айыруы мүмкін. Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі жеке еңбек дауларын сотқа немесе келісу комиссиясына жеткізу үшін нақты мерзімдер бекіткен. Бұл талаптарды бұзу құқықты қалпына келтіру процесін айтарлықтай қиындатады немесе мүлде мүмкін етпейді.
Жұмысқа қайта алу туралы даулар: негізгі талаптар
Заңсыз жұмыстан босатылдым деп есептеген жұмыскер үшін уақыт шешуші рөл атқарады. Еңбек шартын тоқтату туралы жұмыс беруші актісінің көшірмесі табыс етілген немесе хабарламасы бар тапсырысты хатпен жіберілген күннен бастап келісу комиссиясына жүгіну үшін бір ай уақыт беріледі.
Егер келісу комиссиясында дау реттелмесе немесе тараптардың бірі комиссия шешімін орындамаса, мәселе сотта қаралады. Бұл жағдайда жұмыскер не жұмыс беруші келісу комиссиясы шешімінің көшірмесін алған күннен бастап екі ай ішінде сотқа талап-арыз беруге құқылы.
Өзге еңбек даулары және жалақы өндіру ерекшелігі
Жұмысқа қайта алудан басқа еңбек даулары бойынша жалпы мерзім ұзағырақ. Жұмыскер (оның ішінде бұрын еңбек қатынасында болған тұлға) немесе жұмыс беруші өз құқығының бұзылғанын білген немесе білуге тиіс болған күннен бастап бір жыл ішінде келісу комиссиясына не сотқа жүгінуі тиіс.
Бұл ретте Конституциялық Соттың нормативтік қаулысына сай ерекше назар аударатын жайт бар: жұмыс беруші тиісті төлемдерді өтемеген жағдайда, үстеме жұмыс ақысы мен жалақыны өндіріп алу талабына бұл бір жылдық мерзім шектеу болмайды. Жұмыскер мұндай төлемдер бойынша сот арқылы қорғалу құқығын ҚР Азаматтық кодексінің 178-бабында бекітілген талап қоюдың жалпы үш жылдық мерзімі аясында жүзеге асыра алады.
Мерзімді тоқтата тұру және қайта бастау шарттары
Заңнамада мерзімнің өтуі уақытша тоқтатылатын және қайта есептелетін жағдайлар нақты көрсетілген:
- Медиация кезеңі: қаралып жатқан дау бойынша медиация туралы шарт қолданыста болған уақытта жүгіну мерзімі тоқтатыла тұрады;
- Комиссияның болмауы: жұмыс орнында келісу комиссиясы құрылмаған болса, ол ресми түрде құрылғанға дейін уақыт есептелмейді;
- Дәлелді себептер: егер белгіленген мерзім дәлелді себептермен өтіп кетсе, келісу комиссиясы оны қайта бастап, дауды мәні бойынша қарауға құқылы. Себептің дәлелділігін комиссия дербес айқындайды.
Сотқа тікелей жүгіну құқығы бар тұлғаларға қойылатын талаптар
Заң бойынша келісу комиссиясына соқпай, тікелей сотқа жүгінуге құқығы бар азаматтар үшін өзге еңбек даулары бойынша мерзім — құқық бұзылғаны белгілі болған күннен бастап бір жыл. Ал мұндай санаттағы тұлғалардың жұмысқа қайта алу даулары бойынша сотқа жүгінуінің үш айлық мерзімін Конституциялық Сот Конституцияға сәйкес келмейді деп таныған.
Еңбек дауына тап болған азаматқа құжаттарды алған күнді тіркеп, келісу комиссиясына немесе сотқа белгіленген уақыттан кешікпей өтініш түсіру аса маңызды.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі