Төрелік сот өндірісі мемлекеттік сотқа қарағанда тараптарға рәсімдік икемділік береді. Дауды шешу барысында қандай тәртіп қолданылатыны тікелей тараптардың келісіміне, таңдалған төреліктің ішкі құжаттарына және төрешілердің өз құзыретіне байланысты болады.
Тараптардың еркі мен төрелік регламенті
Тұрақты жұмыс істейтін төрелікте іс қаралған жағдайда, талқылау осы төреліктің өз регламенті мен тараптар арасындағы төрелік келісім негізінде жүргізіледі. Бизнес субъектілері белгілі бір тұрақты төрелік институтын таңдаған кезде, оның дауды қарау регламентіне де алдын ала келісім береді.
Ал нақты бір дауды шешу үшін құрылатын төрелікте (ad hoc) процесс тараптар өзара келіскен қағидаларға сәйкес іске асады. Бұл тараптарға дауды қарау шарттарын, тәртібін барынша дербес реттеуге мүмкіндік береді.
Ережелерде олқылық болған кездегі төрелік құқығы
Тұрақты жұмыс істейтін төреліктің регламентінде, «Төрелік туралы» заң ережелерінде нақты көрсетілмеген немесе тараптардың өзара келісімінде айқындалмаған рәсімдік мәселелер туындаса, талқылау қағидаларын төреліктің өзі белгілейді.
Бұл норма істің тоқтап қалмауын қамтамасыз етеді. Тараптар рәсімнің белгілі бір тұсын нақтыламаған жағдайда, төрешілер өз ұйғарымымен процестің әрі қарай қалай жүретінін айқындай алады.
Дәлелдемелерді бағалау және төрелік өкілеттігі
Дауды шешуде төрелік құрамына дәлелдемелерге қатысты кең өкілеттіктер жүктелген. Атап айтқанда, ұсынылған кез келген дәлелдеменің:
- жол берушілігін;
- дауға қатыстылығын;
- нақты мәні мен маңызын тікелей төрелік құрамы айқындайды.
Демек, төрешілер тарап ұсынған құжат немесе айғақтың іс үшін қаншалықты салмақты екенін өздері бағалап, талқылауға қабылдау немесе қабылдамау туралы шешім қабылдайды.
Бизнеске арналған практикалық түйін
Шарт жасасу кезінде төрелік ескертпесін рәсімдейтін кәсіпкерлер таңдалған төрелік мекемесінің регламентін мұқият зерттеуі қажет. Егер рәсімде қандай да бір арнайы қағидалардың сақталуы маңызды болса, оны төрелік келісімде нақты көрсеткен жөн. Келісімде немесе регламентте реттелмеген барлық рәсімдік сұрақтар мен дәлелдемелердің маңызын төрелік құрамы дербес анықтайды.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі