Қазақстанда инвесторлардың қызметін құқықтық қорғау кепілдіктері заң деңгейінде бекітілген. Кәсіпкерлік кодекстің 276-бабына сәйкес, ел аумағында инвестиция салатын тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделері толық әрі сөзсіз қорғалады. Бұл кепілдік Конституцияға, заңнамалық актілерге және Қазақстан ратификациялаған халықаралық шарттарға негізделеді.
Мемлекеттік органдар келтірген зиянды өтеу құқығы
Инвестициялық қызмет барысында мемлекеттік органдар немесе олардың лауазымды адамдары тарапынан заңсыз әрекеттер немесе әрекетсіздік орын алуы мүмкін. Егер мемлекеттік орган заңнамаға сәйкес келмейтін акт шығарса немесе лауазымды адамның заңсыз шешімінен инвесторға залал келсе, заң оны өтеуге толық құқық береді.
Мұндай шығындарды инвестор Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасына сәйкес талап етуге құқылы. Бұл тетік инвестордың қаржылық мүддесін мемлекеттік аппараттың қате немесе заңсыз шешімдерінен қорғауға мүмкіндік береді.
Шарттар талаптарының тұрақтылығы және оның шектеулері
Инвестор мен мемлекеттік органдар арасында жасалған шарттардың тұрақтылығына мемлекет тарапынан кепілдік беріледі. Бұл ереже бойынша, тараптардың өзара келісімі болмаса, мемлекет шарт талаптарын біржақты өзгерте алмайды. Дегенмен, заңнамада аталған тұрақтылық қағидасы қолданылмайтын нақты ерекшеліктер белгіленген:
- акцизделетін тауарлардың импорты, өндірісі немесе өткізілу тәртібі мен шарттарын өзгертетін заңдар, сондай-ақ халықаралық шарттар күшіне енген не оларға өзгеріс енгізілген жағдайлар;
- ұлттық қауіпсіздік, қоғамдық тәртіп, тұрғындардың денсаулығы мен имандылығын сақтау мақсатында заңдарға енгізілетін түзетулер;
- Қазақстан Республикасының жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы заңнамасында көзделген жағдайларды қоспағанда, салық заңнамасының тұрақтылығы (бұл шарттар кодекстің тиісті тарауында және Салық кодексінде белгіленеді).
Демек, жалпы құқықтық режімнің тұрақтылығына кепілдік берілгенімен, ұлттық қауіпсіздік, акциздік тауарлар мен салықтық саясат сияқты стратегиялық салалардағы өзгерістер инвестормен жасалған келісімдерге де әсер етуі мүмкін.
Инвесторларды тексеру: прокурордың міндетті келісімі
Кәсіпкерлік қызметке негізсіз араласуды шектеу мақсатында тексеру жүргізу тәртібіне ерекше талап енгізілген. Мемлекеттік органдар, жергілікті атқарушы құрылымдар мен олардың лауазымды адамдары инвесторлар тізіліміне енгізілген тұлғаларға тексеру тағайындау туралы шешімді өз бетінше қабылдай алмайды.
Мұндай шешімдер міндетті түрде прокурормен келісілуге тиіс. Келісудің нақты тәртібін Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры айқындайды. Бұл бақылаушы органдардың заңсыз немесе жоспардан тыс қысым көрсету қаупін азайтатын маңызды құқықтық сүзгі болып табылады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі