Жылжымайтын мүлікке құқық белгілеу оны тіркеуші органда ресми бекітумен тікелей байланысты. Қолданыстағы заңнамаға сәйкес, бұл рәсім құқық иесінің, мәміле тараптарының, уәкілетті мемлекеттік органның немесе сенім білдірілген тұлғалардың өтініші негізінде іске асырылады.
Тіркеу процесі азаматтар мен заңды тұлғалардың мүліктік құқықтарын заң жүзінде қорғаудың негізгі тетігі саналады. Сондықтан құжаттарды өткізу кезінде белгіленген талаптарды мүлтіксіз орындау маңызды.
Өтініш беруге қажетті базалық құжаттар топтамасы
Тіркеуші органға жүгінгенде өтініш беруші не оның уәкілетті өкілі ең алдымен жеке басын куәландыратын құжатты көрсетеді. Бұдан бөлек, мына негізгі құжаттарды ұсыну міндеттеледі:
- белгіленген үлгідегі мемлекеттік тіркеу туралы өтініш;
- тіркеу объектісіне құқық туындағанын не өзгергенін растайтын құқық белгілейтін құжат;
- жер учаскесіне құқықтарды немесе ауыртпалықтарды тіркеу қажет болса, оның сәйкестендіру құжаты;
- жылжымайтын мүлік кепілі бойынша құқықтар (талаптар) басқаға берілгенде – құқықтарды (талаптарды) басқаға беру туралы немесе активтер мен міндеттемелерді бір мезгілде беру туралы шарт;
- құқықты мемлекеттік тіркегені үшін ақы төленгенін айғақтайтын құжат.
Мемлекеттік цифрлық ресурстарға енген, тіркеуге қажетті мәліметтерді тіркеуші орган тиісті мемлекеттік ақпараттық жүйелерден электрондық цифрлық қолтаңбамен расталған құжаттар ретінде өзі алады.
Заңды тұлғалар мен ірі активтерге қойылатын талаптар
Заңды тұлғалар жылжымайтын мүлікті сатып алу немесе иеліктен шығару кезінде құрылтайшылардың, акционерлер кеңесінің немесе директорлар кеңесінің жиналыс хаттамаларын (үзінді-көшірмелерін) қосымша тапсыруы тиіс. Бұл талап заңда немесе компанияның құрылтай құжаттарында көзделген жағдайда ғана орындалады.
Шетелдік ұйымдар сауда тізілімінен заңдастырылған үзінді-көшірмені немесе шет мемлекеттің заңнамасына сай заңды тұлға екенін дәлелдейтін өзге де заңдастырылған құжатты өткізеді. Мұндай құжаттардың мемлекеттік тілдегі (қажет болғанда орыс тіліндегі) нотариат куәландырған аудармасы қоса тіркелуі қажет.
Егер өтініште көрсетілген активтердің жиынтық баланстық құны бәсекелестікті қорғау заңнамасында бекітілген шектен асып кетсе, өтініш беруші монополияға қарсы органның алдын ала жазбаша келісімін міндетті түрде ұсынуға тиіс.
Нотариатсыз мәмілелер және мемлекет мұқтажы
Егер жасалған мәміле нотариат арқылы куәландырылмаған болса, тіркеуші орган құжатқа қол қойған адамдардың қолтаңбасының растығын, олардың әрекетке қабілеттілігі мен өз еркін білдіру ниетін жеке тексереді. Алайда бұл тексеру талабы банктік қарыз шарты немесе микрокредит беру шартын қамтамасыз ету ретінде жасалған кепіл шарттарына жүрмейді.
Жер учаскесі немесе жылжымайтын мүлік мемлекет мұқтажы үшін мәжбүрлеп алып қойылған кезде меншік иесінің құқығын тоқтату және мемлекет құқығының туындауын тіркеу тек өтемнің төленгенін растайтын құжат ұсынылған жағдайда ғана орындалады.
Өтініштер кезегі мен цифрлық тіркеу
Бір ғана жылжымайтын мүлік объектісіне және бірдей құқық түріне бірнеше өтініш түссе, олардың басымдығы заңнамада белгіленген ережелерге сәйкес анықталады. Сондай-ақ қарастырылған бұл нормалар цифрлық тіркеу тәртібі кезінде қолданылмайтынын ескерген жөн.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі