Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің шешімдеріне тікелей немесе жанама түрде әсер ете алатын азаматтар мен ұйымдар заң жүзінде үлестес тұлға деп танылады. Бұл ұғым серіктестік ішіндегі мүдделер тоғысын ашып, бизнес-шешімдер мен мәмілелердің шынайы сипатын анықтауға қызмет етеді.
Мұндай тұлғалар қатарына өз құзыретіндегі бақылау мен қадағалауды жүзеге асыратын мемлекеттік органдар жатпайды. Қалған жағдайларда мәміле, меншік үлесі немесе басқарушылық құзырет арқылы серіктестікке ықпал ету мүмкіндігінің өзі үлестестік байланыстың негізі болып табылады.
Үлестестік ұғымы және заңдағы бақылау түсінігі
«Жауапкершілігі шектеулі және қосымша жауапкершілігі бар серіктестіктер туралы» Заңның 12-1-бабына сәйкес, серіктестіктің немесе басқа да заңды тұлғаның қабылдайтын шешімдерін айқындау мүмкіндігі бақылау ретінде бағаланады. Яғни, компанияның ресми тізгінін ұстамаса да, шешім қабылдау үдерісіне араласуға құқылы немесе нақты мүмкіндігі бар тарап үлестес болып есептеледі.
Үлестес деп саналатын жеке тұлғалар шеңбері
Заң корпоративтік бақылаудың тек ресми қатысушылармен шектелмейтінін ескеріп, жеке тұлғалардың нақты тобын белгілейді:
- серіктестіктің тікелей құрылтайшылары мен оның қатысушылары;
- серіктестіктің немесе үлестес ұйымдардың лауазымды тұлғалары;
- құрылтайшылардың, лауазымды тұлғалардың және шарт негізінде шешімді айқындай алатын адамдардың жақын туыстары, зайыбы (жұбайы) және зайыбының жақын туыстары;
- шарт негізінде серіктестіктің шешімдерін анықтауға ресми құқығы бар кез келген жеке тұлға.
Отбасылық және туыстық байланыстардың заңнамалық тізімге енгізілуі компания басшылығының немесе үлескерлерінің жақын адамдары арқылы жүзеге асырылатын жанама ықпалды есепке алуға бағытталған.
Қандай ұйымдар үлестес заңды тұлға болып табылады?
Заңды тұлғалар арасындағы үлестестік қатынастар жарғылық капиталдағы үлес көлеміне, акцияларға немесе басқарушылық тізбекке тікелей тәуелді келеді:
- құрылтайшының, қатысушының немесе серіктестіктің лауазымды тұлғасының бақылауында болатын кез келген заңды тұлға;
- серіктестіктің қатысушысы не лауазымды тұлғасы ірі акционер болып табылатын не мүлкінде тиісті үлесі бар ұйым;
- серіктестіктің өзі ірі акционер ретінде қатысатын немесе мүлкінен белгілі бір үлеске ие ұйымдар, сондай-ақ осы ұйымдар ірі акционер не үлескер болып отырған кейінгі құрылымдар;
- серіктестікпен бірге ортақ үшінші тұлғаның бақылауында болатын кәсіпорындар;
- дербес немесе өзінің үлестес тұлғаларымен бірге серіктестік қатысатын заңды тұлғалардың дауыс беретін акцияларының немесе жарғылық капиталындағы үлесінің кемінде 10 пайызына иелік ететін, пайдаланатын не билік ететін субъектілер;
- Қазақстан Республикасының заңнамалық актілеріне сәйкес үлестес тұлға мәртебесі берілген өзге де тұлғалар.
Тәжірибелік маңызы
ЖШС үлестес тұлғасы мәртебесін анықтау бизнес құрылымының айқындығын бағалауға қажет. Ұйым шешім қабылдағанда және серіктестермен мәміле жасағанда қатысушылардың, олардың отбасы мүшелерінің немесе аффилиирленген компаниялардың тікелей және жанама қатысу дәрежесін ескеруі шарт.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі