Келісімшарт жасалғаннан кейін орындаушы немесе қызмет көрсетуші өз міндетін орындамай, уақыт созып жүріп алса, екінші тараптың жұмысы тоқтап қалмауы керек. Мұндай жағдайда азаматтық заңнама несие берушіге міндеттемені борышқордың есебінен орындау құқығын береді. Бұл тетік тапсырыс берушіге мәселені өзге мамандар арқылы немесе өз күшімен шешіп, кеткен шығынды кінәлі тараптан өндіріп алуға жол ашады.
Құқықтық тетік қандай жағдайда іске асады?
Азаматтық кодекстің 356-бабына сәйкес, бұл ереже барлық міндеттемеге бірдей қолданыла бермейді. Ол нақты үш жағдайда ғана күшіне енеді:
- борышқор белгілі бір затты жасап, оны несие берушіге тапсыруға тиіс болса;
- арыздалған нақты жұмысты орындап беру міндетін атқармаса;
- келісілген қызмет көрсету жөніндегі талапты орындаудан жалтарса.
Егер борышқор осы міндеттерді орындамаса, несие беруші оны күтіп отыруға мәжбүр емес. Заң бойынша жұмысты басқа адамға тапсыру немесе оны өзі аяқтау мүмкіндігі туады.
Несие берушінің таңдау құқығы
Тапсырыс беруші немесе несие беруші тығырықтан шығудың екі заңды жолын қарастыра алады. Біріншіден, ол жұмысты немесе қызметті үшінші тұлғаларға тапсыра алады. Екіншіден, егер мүмкіндік болса, аяқталмаған істі өз күшімен орындап шығуға толық хақы бар.
Алайда заңнама мұнда екі маңызды өлшемді қатаң ескертеді: жұмысты үшінші тұлғаға тапсыру ақылға қонымды мерзімде және ақылға қонымды бағамен жүзеге асуы тиіс. Бұл талап борышқорға негізсіз тым қымбат бағаны немесе шектен тыс шығындарды жүктемеуді көздейді.
Шығындар мен өзге залалды өндіріп алу
Жұмыс басқа орындаушы арқылы немесе өз күшімен атқарылған соң, несие беруші оған кеткен барлық қажетті шығындарды борышқордан талап ете алады. Сонымен қатар, міндеттеменің уақытылы орындалмауы салдарынан туындаған басқа да залалдарды өтетуге құқылы.
Дегенмен бұл норманың қолданылуына кедергі болатын жағдайлар да бар. Егер заңдарда, тараптардың шартында немесе міндеттеменің өз мәнінен өзгеше шарт туындайтын болса, жұмысты борышқордың есебінен өзгеге беруге шектеу қойылуы мүмкін. Мәселен, міндеттеме орындаушының жеке шеберлігіне тікелей байланысты болса, үшінші тұлғаны тарту әрдайым мүмкін бола бермейді.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі