Шетел валютасымен операция жасайтын кез келген кәсіпкер немесе жеке тұлға мемлекеттік қадағалау шеңберіне түседі. Қазақстан заңнамасы бойынша валюталық операциялардың заңдылығын қамтамасыз ету үшін бақылау тетігі нақты үш топқа бөлінген: шешім қабылдап, тексеру жүргізетін мемлекеттік органдар, төлемдерді тікелей өткізетін қаржылық агенттер және талапты орындауға міндетті субъектілер.
Бұл аражікті дұрыс ажырату әрбір нарық қатысушысына өз құқығы мен жауапкершілік аясын нақты білуге көмектеседі.
Валюталық бақылау органдары және олардың құзыреті
Қазақстан Республикасында валюталық бақылауды Үкімет, Ұлттық Банк, сондай-ақ заңнамада белгіленген өз құзыреті шегінде өзге де мемлекеттік органдар жүзеге асырады. Мұнда Ұлттық Банк тек қадағалаушы орган ғана емес, сонымен бірге негізгі үйлестіруші орталық ретінде әрекет етеді.
Ұлттық Банк өзге де бақылау құрылымдарымен бірлесе жұмыс істейді және бақылау агенттерінің мемлекеттік органдармен ақпараттық өзара іс-қимылын реттеп, байланыстырып отырады.
Кімдер валюталық бақылау агенті болып табылады?
Валюталық бақылау органдары мемлекет атынан әрекет етсе, агенттер — операцияларды өткізу кезінде бастапқы сүзгі қызметін атқаратын қаржы ұйымдары. Заңға сәйкес мына ұйымдар валюталық бақылау агенттері болып бекітілген:
- уәкілетті банктер;
- уәкілетті ұйымдар;
- клиенттердің тапсырмалары бойынша валюталық операцияларды жүзеге асыратын бағалы қағаздар нарығының кәсіби қатысушылары.
Клиент шетелдік контрагентпен есеп айырысқанда немесе бағалы қағаздар нарығында мәміле жасағанда, бұл ұйымдар операцияның талапқа сай болуын бақылайтын агент рөлін атқарады.
Валюталық бақылау субъектілері: талап кімге бағытталған?
Мемлекеттік бақылау барлық валюталық операция қатысушыларына бірдей таралмайды, нақты субъектілер тобына бағытталады. Заң бойынша оларға мыналар жатады:
- валюталық операцияларды жүргізетін Қазақстан резиденттері (соның ішінде қаржы ұйымдары);
- Қазақстан Республикасының аумағында валюталық операцияларды жүзеге асыратын бейрезиденттер.
Қадағалау жүйесі субъектінің түріне қарай бөлінеді: қаржы ұйымдарының валюталық әрекеттерін тікелей Ұлттық Банк тексереді. Ал өзге тұлғаларға қатысты бақылауды мемлекеттік кірістер органдары, Ұлттық Банк және өз құзыреті шегінде басқа да мемлекеттік бақылау органдары жүргізеді.
Практикалық салдары
Резидент немесе ел аумағындағы бейрезидент валюталық мәміле жасаған сәттен бастап заң талаптарын орындаушы субъект мәртебесіне ие болады. Банк немесе бағалы қағаздар нарығындағы брокер клиент тапсырмасын орындайтын қарапайым қызмет көрсетуші ғана емес, заң жүзінде мемлекеттік органдармен ақпарат алмасатын бақылау агенті болып саналады. Сол себепті валюталық есеп айырысулар мен құжат айналымын жүргізгенде агенттердің сұраулары мен бақылау органдарының құзыретін ескеру қажет.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі