Қазақстанда тауарларды шекара асыру еркін сауда қағидаттарына ғана емес, белгілі бір мемлекеттік шектеулерге де тікелей байланысты. Халықаралық міндеттемелер, ішкі нарықты қорғау немесе ұлттық қауіпсіздік мәселелері туындаған кезде кәсіпкерлер үшін экспорт және импорт кезіндегі рұқсат беру құжаттары міндетті сипатқа ие болады.
Қандай жағдайда рұқсат қағазы талап етіледі?
Тауарлардың экспорты мен импортына рұқсат беру құжаттары халықаралық шарттар мен Еуразиялық экономикалық одақтың (ЕАЭО) актілерінде көзделген жағдайларда қолданылады. Бұдан бөлек, тауардың белгілі бір түріне мынадай шектеу шаралары енгізілсе, рұқсат алу қажет болады:
- сандық шектеулер немесе айрықша құқық белгіленгенде;
- автоматты лицензиялау (байқау) немесе жалпы рұқсат беру тәртібі енгізілгенде;
- тарифтік квота, арнайы квота немесе қорғау шарасы ретінде импорттық квота қойылғанда.
Мұндай шектеулерге ілігетін тауарлар тізбесін ЕАЭО шешімдері негізінде Қазақстан Республикасының Үкіметі бекітеді. Заң талабы бойынша, мемлекеттік органдар енгізген рұқсат беру тетіктері сыртқы саудаға белгіленген мақсаттан тыс артық шектеу немесе бұрмалаушы әсерін тигізбеуге тиіс.
Лицензия түрлері және олардың қолданылу мерзімі
Сыртқы экономикалық қызметті жүзеге асыру кезінде лицензиар лицензияның үш нақты түрін береді:
- Бас лицензия — сыртқы сауда қатысушысына тауардың белгілі бір түрін құжатта айқындалған көлемде экспорттауға немесе импорттауға құқық береді;
- Айрықша лицензия — тауардың белгілі бір түрін экспорттауға немесе импорттауға айрықша құқық береді;
- Біржолғы лицензия — нақты сыртқы сауда шарты (келісімшарты) негізінде белгілі бір көлемдегі тауар үшін беріледі.
Бас және біржолғы лицензиялардың жарамдылық мерзімі, егер тиісті органдардың шешімінде өзгеше көрсетілмесе, бір жылдан аспайды. Егер тауарға квота немесе сандық шектеу енгізілген болса, құжаттың күші сол квота белгіленген күнтізбелік жыл соңында аяқталады. Ал айрықша лицензияның мерзімі әр жағдайда Үкімет немесе ЕАЭО шешімімен жеке нақтыланады.
Өзіндік ерекшелігі бар тауарларға қойылатын талап
Ұлттық қауіпсіздік пен халықаралық режимдерді сақтау мақсатында мемлекет өзіндік ерекшелігі бар тауарлардың бақылау тізімін белгілейді. Мұндай өнімдер Сыртқы экономикалық қызметтің бірыңғай тауар номенклатурасына сәйкес сыныпталады.
Өзіндік ерекшелігі бар өнімдердің экспорты мен импортына тек лицензия беріледі, оларға бас немесе айрықша лицензия алуға заң бойынша тыйым салынған. Бұл санаттағы құжаттар отыз жұмыс күнінен кешіктірілмей ресімделеді. Тек импорттаушы елдің кепілдік міндеттемесінің төлнұсқалығын қосымша тексеру қажет болған жағдайда ғана мерзім созылуы мүмкін.
Есеп беру тәртібі мен мерзімді қадағалау
Рұқсат алу — жұмыстың тек бір бөлігі. Лицензиаттар үшін заң бойынша міндетті есеп беру кезеңдері бекітілген:
- Бас және айрықша лицензия иелері тоқсан сайын, есептік тоқсаннан кейінгі айдың 15-іне дейін құжаттың орындалу барысын лицензиарға тапсырады;
- Біржолғы лицензия және өзге де рұқсат алған қатысушылар оның мерзімі өткеннен кейін күнтізбелік 15 күн ішінде орындалуы жөнінде ақпарат беруге міндетті.
Сыртқы сауда операторлары үшін осы уақыт шегі мен есептік талаптарды қатаң сақтау келешекте шекаралық тосқауылдар мен құқықтық тәуекелдердің алдын алуға мүмкіндік береді.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі