Акционерлік қоғамның маңызды шешімдері кейде барлық акционердің мүддесіне сай келе бермейді. Мұндай сәтте заң азшылық немесе шешімге қарсы болған үлескерлерге өз активтерін қорғап қалу тетігін ұсынады: белгілі бір жағдайларда компания орналастырған акцияларды акционердің талап етуі бойынша сатып алуға міндетті.
Акционер өз акцияларын сатып алуды қандай жағдайларда талап ете алады?
Қоғам орналастырған акцияларды сатып алу кез келген уақытта емес, заңмен тікелей көзделген нақты корпоративтік шешімдер қабылданғанда ғана жүзеге асырылады. Атап айтқанда:
- Қоғамды қайта ұйымдастыру: акционерлердің жалпы жиналысы тиісті шешім қабылдағанда, егер акционер сол жиналысқа қатысып, қайта ұйымдастыруға қарсы дауыс берген болса;
- Акциялардың делистингі: жалпы жиналыс шешім шығарған кезде (акционер жиналысқа қатыспаса немесе қатысып, шешімге қарсы дауыс берсе), не сауда-саттықты ұйымдастырушының өзі делистинг туралы шешім қабылдағанда;
- Мәмілелермен келіспеу: заң немесе жарғы тәртібімен ірі мәміле немесе жасалуына қоғамның мүдделілігі бар мәміле бекітілгенде, акционер оған қарсы болса;
- Құқықты шектейтін жарғы өзгерістері: жарғыға акционерге тиесілі акциялар бойынша құқықтарды шектейтін түзетулер енгізілсе (акционер жиналысқа қатыспаса не оған қарсы дауыс берсе);
- Баға әдістемесінің өзгеруі: ұйымдастырылмаған нарықта акцияларды сатып алу кезінде құнды айқындау әдістемесіне өзгеріс не толықтыру енгізілсе (акционер жиналысқа қатыспаса не қарсы болса).
Егер әдістемеге өзгерістер оны Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес келтіру үшін ғана енгізілсе, акцияларды сатып алу талабы туындамайды.
Құнды айқындау және өтініш беру мерзімі
Акционер талап қою құқығы пайда болған күннен, яғни жиналыс не сауда-саттықты ұйымдастырушы шешім қабылдаған күннен бастап отыз күн ішінде қоғамға жазбаша өтініш жіберуі керек. Осы өтініш түскен сәттен бастап отыз күн ішінде компания акцияларды сатып алу рәсімін аяқтауға міндеттеледі.
Сатып алу ұйымдастырылмаған бағалы қағаздар нарығы үшін заңда белгіленген тәртіппен жүреді. Ал егер талап баға әдістемесінің өзгеруіне байланысты туындаса, акционер өз үлесін осы өзгерістерге дейін күшінде болған бұрынғы әдістеме редакциясына сәйкес бағалап сатып алуды талап етуге толық құқылы.
Акциялар саны шектен асқанда не болады?
Іс жүзінде компания сатып алуы мүмкін акциялар санына шектеу қойылуы мүмкін. Егер акционерлер ұсынған бағалы қағаздар көлемі компания сатып ала алатын көлемнен асып кетсе, заң пропорционалдылық қағидатын қолданады: акциялар барлық өтініш берушілерден оларға тиесілі акциялар санына барабар (пропорционалды) сатып алынады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі