Төрелік сотқа жүгінгенде тараптарды ең алдымен істің қай елдің немесе қай саланың нормаларымен бағаланатыны толғандырады. Бизнес субъектілері арасындағы қатынастарда даудың мәніне қолданылатын нормалар заңмен бекітілген нақты сатылар бойынша анықталады. Мұнда тараптардың еркі басты орында тұрғанымен, заңнама белгілі бір шектеулер мен реттілікті белгілейді.
Тараптардың құқық таңдауы және ішкі дауларға қойылатын талап
Төрелік қараудың негізгі артықшылықтарының бірі — дауласушы тараптар өздері қолданылатын құқық нормаларын алдын ала немесе дау барысында келісіп таңдай алады. Қандай да бір мемлекеттің құқығына сілтеме жасалғанда, ол сол елдің коллизиялық ережелеріне емес, тікелей материалдық құқығына сілтеме ретінде қабылданады.
Дегенмен бұл еркіндіктің нақты шегі бар: дау Қазақстан Республикасының жеке немесе заңды тұлғалары арасында туындаса, міндетті түрде Қазақстан Республикасының заңнамасы қолданылады. Бұл отандық кәсіпкерлер арасындағы ішкі дауларда шетелдік заңдарды таңдау мүмкіндігі шектелетінін білдіреді.
Қолданылатын құқық туралы келісім болмаған жағдай
Егер тараптар шартта немесе өзара келісімде нақты қай заңнамаға жүгінетінін көрсетпесе, бұл өкілеттік тікелей төрелік құрамына беріледі. Төрелік өзі сол жағдайда қолдануға лайық деп есептеген коллизиялық нормалар негізінде тиісті құқықты өзі анықтайды.
Бизнес үшін бұл шешімнің күтпеген бағытқа бұрылу қаупін тудыруы мүмкін. Сондықтан келісімшартты жасасу кезеңінде қай мемлекеттің құқығы қолданылатынын ашық жазып алу даудың болжамдылығын сақтауға көмектеседі.
Реттелмеген қатынастар, іскерлік дағды және аналогия
Тәжірибеде заң нормалары мен тараптар келісімі белгілі бір жағдайды тікелей қамтымай қалатын тұстар болады. Мұндай олқылық туындаған кезде заң төрелікке мынадай реттілікпен шешім қабылдауды міндеттейді:
- Іскерлік айналымның дағдылары: нақты нормалар болмаған жағдайда, осы қатынастарға сәйкес келетін қалыптасқан іскерлік тәжірибе басшылыққа алынады;
- Заң ұқсастығы (аналогия): егер іскерлік дағдылар да жоқ болса және мәніне қайшы келмесе, ұқсас құқықтық қатынастарды реттейтін нормалар қолданылады;
- Құқықтың жалпы бастаулары: аталған екі тетік те қолдануға келмеген жағдайда, дау азаматтық заңнаманың жалпы бастаулары мен мағынасы негізінде шешіледі.
Кәсіпкер нені ескеруі керек?
Төрелік ескертпені шартқа енгізген кезде, материалдық құқық мәселесін назардан тыс қалдыруға болмайды. Егер мәміле тек отандық серіктестер арасында жасалса, дау Қазақстан заңдарымен шешілетінін түсіну маңызды. Ал халықаралық сипаттағы қатынастарда қолданылатын заңды нақтылап алу төрелік шығындарын азайтып, даудың мәні бойынша әділ шешім шығуына негіз қалайды.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі