Еңбек қатынастарында тараптардың теңгерімі мен тәртібі заңмен бекітілген шеңберге сүйенеді. Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінде жұмыс берушінің құқықтары мен міндеттері нақты айқындалған: кәсіпкер немесе мекеме басшысы қызметкерді таңдауда еркін болғанымен, қауіпсіз әрі әділ еңбек ортасын қамтамасыз етуге тікелей жауапты.
Кадр саясаты және басқару құқығы
Жұмыс беруші ұйымға қажетті мамандарды өз қалауы бойынша таңдауға, оларға сынақ мерзімін белгілеуге және еңбек шартын заң талаптарына сай жасасуға, өзгертуге немесе бұзуға толық құқылы. Сонымен бірге, үміткерлердің алдын ала келісімімен олардың өткен еңбек жолы туралы мәліметтерді еңбек шарттарын есепке алудың бірыңғай жүйесінен ала алады.
Өндірістік процесті реттеу үшін басшылық өз өкілеттігі шегінде ішкі актілер шығарады. Қызметкерлерден бекітілген еңбек тәртібін орындауды талап етуге, заң аясында ынталандыру немесе тәртіптік жаза шараларын қолдануға, тіпті келтірілген материалдық залалды өтетуге заңды құқығы бар.
Еңбек жағдайы және қауіпсіздік талаптары
Құқықтар кең болғанымен, заң жүктеген міндеттер ауқымы одан да зор. Жұмыс беруші жұмыскерге еңбек шартында көрсетілген жұмысты толық ұсынуға және барлық қажетті құрал-жабдықтармен, техникалық құжаттамамен өз қаражаты есебінен жабдықтауға міндетті.
- Өмір мен денсаулықты сақтау: қызметкерді міндетті әлеуметтік сақтандырудан және өндірістегі жазатайым оқиғалардан сақтандыруды қамтамасыз ету, кәсіптік қауіп-қатерлердің алдын алу шараларын жүргізу;
- Қауіп төнгендегі әрекет: егер жұмысты одан әрі жалғастыру адам өміріне немесе денсаулығына нақты қатер төндірсе, жұмысты дереу тоқтата тұру;
- Медициналық қамқорлық: жұмыскерге жұмыс орны мен орташа жалақысын сақтай отырып, скринингтік зерттеулерден өтуі үшін арнайы демалыс беру.
Әділ ақы төлеу және кемсітуге жол бермеу
Еңбек заңнамасының басты талаптарының бірі — бірдей еңбек үшін қандай да бір кемсітусіз теңдей ақы төлеу және бірдей өндірістік-тұрмыстық жағдай жасау. Жалақы мен өзге де заңды төлемдер белгіленген мерзімде, толық көлемде берілуге тиіс.
Бұған қоса, әр қызметкердің жұмыс уақыты, оның ішінде үстеме еңбегі, ауыр немесе зиянды жағдайда атқарған жұмыстары міндетті түрде дәл есепке алынады. Жыл сайынғы ақы төленетін еңбек демалысын уақтылы беру де жұмыс берушінің тікелей борышы саналады.
Цифрлық есеп пен деректерді қорғау
Жұмыс беруші жасалған және тоқтатылған еңбек шарттарын, оларға енгізілген өзгерістер мен берілген демалыстарды еңбек шарттарын есепке алудың бірыңғай жүйесіне енгізіп отыруы шарт. Сонымен қатар, қызметкердің дербес деректерін заңға сәйкес жинау, өңдеу және сенімді қорғау жұмысы талап етіледі. Сондай-ақ мекемеде киберқауіпсіздік талаптары таныстырылып, оның орындалуына ішкі бақылау жүргізілуі керек.
Аталған құқықтар мен міндеттерді мүлтіксіз орындау кәсіпорындағы еңбек дауларының алдын алып, ұжым ішіндегі тұрақтылықты қамтамасыз етеді.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі