Жер учаскесін немесе оны пайдалану құқығын кепілге қою — қаржыландыру тарту мен міндеттемелерді қамтамасыз етудің кең таралған құралы. Алайда мұндай мәміле заңмен нақты шектелген: жердің меншік түріне, ортақ иелердің келісіміне және тіркеу тәртібіне қойылатын арнайы талаптарды сақтамау шартты жарамсыз етуі мүмкін.
Кімдер жерді кепілге қоюға құқылы?
Кепіл беруші ретінде жер учаскесі жеке меншігінде немесе уақытша өтеулі ұзақ мерзімді жер пайдалану құқығында бар жеке тұлғалар мен мемлекеттік емес заңды тұлғалар әрекет ете алады. Сонымен бірге мемлекеттік жер пайдаланушыларға өздеріне тиесілі тұрақты жер пайдалану құқығын кепілге беру мүмкіндігі Жер кодексінде белгіленген жағдайлар мен тәртіпке сай қарастырылған. Ал кепіл ұстаушы ретінде кез келген жеке немесе заңды тұлға қатыса алады.
Ортақ меншіктегі жерді кепілдеу тәртібі
Жерге бірнеше адам иелік еткенде кепілге қою талабы меншік нысанына тікелей байланысты болады:
- Ортақ бірлескен меншіктегі немесе пайдаланудағы бөлінбейтін учаске: ортақ иелердің немесе ортақ жер пайдаланушылардың барлығының жазбаша келісімі талап етіледі;
- Ортақ үлестік меншік немесе ортақ үлестік жер пайдалану: қатысушы өзіне тиесілі үлесті басқа қатысушылардың келісімінсіз кепілге салуға толық құқылы;
- Ортақ меншіктегі жер учаскесі бар тұлғалар: қатысушылардың жалпы жиналысының шешімі негізінде кепілге сала алады.
Ерекше санаттағы жерлерге арнайы шарттар бекітілген. Мәселен, мемлекеттен төлеу мерзімі ұзартылып сатып алынатын учаскелерді кепілге қою заңның 49-бабында көрсетілген ережелер бойынша жүзеге асады. Ал стратегиялық объектілер орналасқан жерлерді кепілге беру үшін Қазақстан Республикасы Үкіметінің келісімі қажет.
Кепілге ұсынылатын құжаттар және шарттың шектеулері
Заң кепіл ұстаушыға ұсынылатын мәліметтер тізбесін нақты бекіткен. Бұл тізімге жерге құқық белгілейтін және сәйкестендіру құжаттары, ортақ бірлескен қатысушылардың нотариаттық куәландырылған келісімі, сондай-ақ құқықтық кадастрдан тіркелген құқықтар мен ауыртпалықтар туралы мәліметтер кіреді. Егер учаскенің тек бір бөлігі кепілге берілсе, ол бас жоспарда анық белгіленуге тиіс. Бұл ретте стратегиялық нысандар орналасқан жерді есепке алмағанда, жер пайдалану құқығын кепілге қойғанда мемлекет меншік иесі ретінде қосымша келісім бермейді.
Ипотека шартын жасасқанда тараптардың құқығын шектейтін қатаң тыйымдар бар. Шартта кепілге салынған учаскені немесе пайдалану құқығын бірден кредиторға өткізіп жіберуді, сондай-ақ жерді мақсатына сай пайдалану мен одан жеміс-табыс алу құқығын шектеуді көздеуге болмайды.
Құқықтың пайда болу сәті және орындалмаған міндеттеме
Жер учаскесінің құны бойынша тараптар өзара мәмілеге келгенде кепіл шарты екі дана етіп рәсімделеді. Егер шартта басқа талап жазылмаса, жерге қатысты төлқұжат пен құқық белгілейтін құжаттар кепіл ұстаушыға немесе сенім білдірілген тұлғаға тапсырылады.
Кепіл құқығы шарт жасалған сәттен емес, жер орналасқан аумақ бойынша Мемлекеттік корпорацияда тіркеуден өткен кезде ғана күшіне енеді. Егер борышкер өз міндеттемесін орындамаса, кепіл ұстаушы Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасына сай өз талаптарын өндіріп алады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі