Кешенді кәсіпкерлік лицензия (франчайзинг) шарты тараптардың іскерлік мүддесін қорғау үшін белгілі бір шектеулерді енгізуге мүмкіндік береді. Алайда мұндай шарттар нарықтағы еркін бәсеке мен тұтынушы құқығына нұқсан келтірмеуі тиіс. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі кешенді кәсіпкерлік лицензия шартында қандай эксклюзивті міндеттемелерді заңды түрде белгілеуге болатынын және қандай талаптардың маңызсыз деп танылатынын нақты реттейді.
Заң бойынша келісуге болатын шектеулер
Тараптар шарт жасасу кезінде өзара келісім бойынша бірқатар эксклюзивті талаптарды көздей алады. Мұндай талаптар көбінесе бизнестің бірегей стилін сақтауға және нарықтағы ішкі қайшылықтарды болдырмауға бағытталады:
- Аумақтық шектеу: лицензиар белгілі бір аумақта басқа тұлғаларға ұқсас кешенді кәсіпкерлік лицензия бермеуге немесе сол аумақта өзі тікелей дербес қызмет жүргізуден тартынуға міндеттене алады;
- Бәсекеге түспеу міндеттемесі: лицензиат өзіне тиесілі аумақта лицензиарға тиесілі айрықша құқықтарды пайдалана отырып жүзеге асыратын қызметке қатысты лицензиармен бәсекелеспеуге міндеттенуі мүмкін;
- Өзге желілерден бас тарту: лицензиаттың лицензиардың тікелей немесе әлеуетті бәсекелестерінен басқа кешенді кәсіпкерлік лицензияларды алмауы шартта көрсетілуі мүмкін;
- Орын мен дизайн талаптары: лицензиат шарт аясында берілген айрықша құқықтарды қолданатын ғимарат пен үй-жайдың орналасқан жерін, оның ішкі және сыртқы безендірілуін лицензиармен алдын ала келісуге міндетті бола алады.
Қандай шектеу талаптары маңызсыз болып табылады?
Келісім еркіндігі заң белгілеген шектен аспауы тиіс. Егер кешенді кәсіпкерлік лицензия шартында мынадай шарттар көзделсе, заң оларды маңызсыз деп таниды:
- Лицензиар лицензиат сататын тауардың немесе ол көрсететін қызметтер мен орындайтын жұмыстардың бағасын тікелей анықтауға, сондай-ақ бұл бағалардың ең жоғарғы немесе ең төменгі шегін белгілеуге құқылы болған жағдайда;
- Лицензиат тауарларды сатуды, жұмыстар мен қызметтерді көрсетуді тек белгілі бір санаттағы тұтынушыларға ғана немесе шартта белгіленген аумақта ғана орналасқан ерекше сатып алушыларға шектеуге құқылы болған жағдайда.
Практикалық маңызы
Шарт жасасу кезінде тараптар баға саясатын еркін қалыптастыру қағидатын бұзбауы қажет. Лицензиар сауда нүктесінің дизайны мен жалпы стандарттарына талап қоя алғанымен, серіктесіне нақты баға таңуға немесе тұтынушыларды белгілі бір белгілері бойынша ғана таңдап қызмет көрсетуге мәжбүрлей алмайды. Бұл нормаларды ескермеу болашақта дау туындаған жағдайда шарттағы аталған тармақтардың заңды күшінен айырылуына әкеп соқтырады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі