Қазақстанның экологиялық заңнамасы бойынша табиғи орта құрамдастарына келтірілген кез келген әсер бірден залал саналмайды. Заң бойынша жануарлар мен өсімдіктер түрлерінің немесе олардың табиғи ареалдарының қолайлы жай-күйіне елеулі жағымсыз салдар туғызған жағдай ғана жануарлар дүниесі мен өсімдіктер әлеміне экологиялық залал деп танылады.
Бұл бағалау көз мөлшерімен емес, табиғи орта құрамдастарының базалық жай-күйі және заңнамада бекітілген өзге де өлшемшарттар негізінде жүргізіледі. Сондықтан табиғат пайдаланушылар мен өндірістік кәсіпорындар үшін әсердің «елеулілік» шегін түсіну маңызды құқықтық мәнге ие.
Қандай әсер экологиялық залал болып саналмайды?
Экология кодексі заңды түрде жүргізілген шаруашылық қызметті қорғау тетігін қарастырады. Егер қоршаған ортаға тиген жағымсыз әсер алдын ала анықталып, оған уәкілетті мемлекеттік органдар заңнама талаптарына сәйкес тікелей рұқсат берген болса, ол жануарлар дүниесі мен өсімдіктер әлеміне келтірілген экологиялық залал деп танылмайды.
Демек, кәсіпорын рұқсат құжаттарында бекітілген және мемлекет келіскен шектен шықпаса, оған жануарлар мен өсімдіктерге залал келтірді деген заңсыз айып тағылмайды. Алайда рұқсат етілген шектен асып кету немесе заңсыз араласу тікелей жауапкершілік туғызады.
Табиғи ареалдың қолайлы жай-күйінің белгілері
Табиғи ареал дегеніміз — белгілі бір жануар немесе өсімдік түрінің тіршілік ететін, өсетін және дамитын аймағы. Осы аумақтың жай-күйі ұзақ мерзімді перспективада флора мен фаунаның табиғи таралуына, құрылымы мен функционалдығына тікелей ықпал етеді. Заң бойынша табиғи ареал келесі талаптар орындалғанда ғана қолайлы деп есептеледі:
- Ареалдың табиғи шекаралары және оның аумағы тұрақты болып қалса немесе керісінше кеңейсе;
- Ареалды ұзақ уақыт бойы сақтауға қажетті нақты құрылым мен функциялар қолжетімді болса әрі олардың алдағы уақытта да сақталатыны күтілсе;
- Осы ареал шегіндегі әдеттегі түрлердің жағдайы заң талаптарына сәйкес қолайлы деңгейде болса.
Түрлердің жай-күйі қашан тұрақты деп танылады?
Жануарлар мен өсімдіктер популяциясының сақталуы — экологиялық баланстың негізі. Түрдің жай-күйі деп популяциялардың Қазақстан аумағында немесе белгілі бір ареал шегінде ұзақ мерзімді көбеюіне және санына тигізетін әсерлер жиынтығы ұғынылады. Заңнама түрдің жай-күйін қолайлы деп бағалау үшін нақты үш өлшемшартты бекітеді:
- Түр санының динамикасы оның табиғи ареалда өміршең құрамдас ретінде ұзақ уақыт сақталатынын көрсетуі тиіс;
- Түрлердің табиғи саны төмендемеуі және болжамды болашақта оның азаю қаупі болмауы шарт;
- Популяциялардың тіршілігін қамтамасыз етуге жеткілікті үлкен табиғи ареал болуы және оның ұзақ мерзімде сақталатыны күтілуі керек.
Осы көрсеткіштердің біріне елеулі кері өзгеріс әкелген заңсыз әрекет экологиялық құқық бұзушылықтың негізі болып табылады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі