Сотта кәсіпорынның төлем қабілетсіздігіне байланысты даулар қаралғанда, процеске қатысатын тараптардың құқықтық мәртебесі нақты айқындалады. Қазақстан Республикасының «Оңалту және банкроттық туралы» заңының 39-бабы оңалту немесе банкроттық туралы іске қатысушы тұлғалардың нақты шеңберін бекітеді. Бұл іске кез келген адам емес, тек заңмен белгіленген мүдделі тараптар ғана қатыса алады деген сөз.
Негізгі экономикалық тараптар
Процестің өзегінде, ең алдымен, қаржылық міндеттемелерін өтей алмаған тарап пен одан өз қаражатын талап етушілер тұрады. Заң бойынша іске қатысушылар қатарына мына субъектілер енеді:
- Борышкер — қаржылық қиындыққа тап болған және оңалту немесе банкроттық рәсімі жүргізіліп жатқан тұлға;
- Кредиторлар — борышкерден ақшалай немесе өзге де мүліктік талаптары бар жеке және заңды тұлғалар;
- Борышкер заңды тұлға мүлкінің меншік иесі (немесе ол уәкілеттік берген орган), оның құрылтайшысы немесе қатысушысы. Бұл тұлғалар кәсіпорынның тағдыры мен өз үлестерінің құқықтық жағдайына тікелей мүдделі.
Еңбек ұжымы мен қоғамдық мүддені қорғаушылар
Банкроттық немесе оңалту ісі тек ірі бизнес пен қаржы ұйымдарының мәселесі емес. Бұл жерде жұмыскерлердің құқығы мен заңдылықтың сақталуы да бақылауда болады. Заң 39-бабында мына тұлғаларға арнайы мәртебе береді:
- Кредиторлардың еңбекақы төлеу жөніндегі өкілі — кәсіпорын жұмыскерлерінің жалақы мен өтемақы бойынша талаптарын процесте бірлесіп қорғайтын тұлға;
- Прокурор — процесте заңдылықтың сақталуын қадағалау мақсатында қатыса алады;
- Уәкілетті орган — банкроттық пен оңалту саласындағы мемлекеттік реттеу мен қадағалауды жүзеге асыратын мемлекеттік орган;
- Әкімші — оңалту немесе банкроттық рәсімдерін басқаруға және жүзеге асыруға тартылатын арнайы тұлға.
Қатысушы мәртебесінің практикалық мәні
Іске қатысушы тұлғалар қатарында болу өз талаптарын ресми түрде мәлімдеуге, шешімдерге ықпал етуге және заң аясында өз мүддесін қорғауға мүмкіндік береді. Мысалы, еңбекақысы төленбеген қызметкерлер өкіл сайлау арқылы ортақ талап қоя алады, ал құрылтайшылар кәсіпорынды сауықтыру жоспарын қарауда сырт қалмайды. Әрбір қатысушы өзінің заңды мәртебесін дәл білуі сот барысында құқығынан айырылып қалмаудың басты кепілі болып табылады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі