Еңбек қатынастарында жұмыскер тек тапсырма орындаушы емес, заңмен қорғалған дербес тарап саналады. Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі жұмыскерге белгілі бір кепілдіктер бере отырып, сонымен бірге оған нақты жауапкершіліктер жүктейді. Осы тепе-теңдікті білу еңбек дауының алдын алуға әрі өз мүддеңізді заң аясында қорғауға көмектеседі.
Ақы төлеу және тынығу кепілдіктері
Әрбір жұмыскер еңбек шартына сәйкес жалақысын толық әрі уақтылы алуға құқылы. Мұнымен қоса, бірдей еңбек үшін қандай да бір кемсітусіз теңдей ақы мен өндірістік-тұрмыстық жағдай талап ету құқығы бекітілген. Егер жұмыс үстеме уақытта, мереке мен демалыс күндері немесе түнде атқарылса, сондай-ақ жұмыскердің кінәсінсіз бос тұрып қалу орын алса, оған заңға сай қосымша ақы төленуі тиіс.
Жұмыскердің тынығуға, соның ішінде жыл сайынғы ақы төленетін еңбек демалысына шығу құқығы мызғымас кепілдіктер қатарына жатады. Сонымен қатар, ол еңбек шарттарын есепке алудың бірыңғай жүйесінен өз келісімшарты мен еңбек өтілі туралы мәліметтерді кедергісіз ала алады.
Қауіпсіздік және өмірге қауіп төнгендегі әрекет
Еңбек қауіпсіздігі жұмыс берушінің ғана емес, жұмыскердің де күнделікті назарында болуға тиіс. Заң бойынша жұмыскер талапқа сай жабдықталған жұмыс орнын, арнайы киім мен жеке қорғаныш құралдарын талап етуге хақылы. Оған қоса, міндетті әлеуметтік сақтандыру және еңбек міндеттерін орындау кезіндегі жазатайым оқиғалардан сақтандырылу құқығы қарастырылған.
Егер жұмыс барысында адамның өміріне немесе денсаулығына нақты қауіп төндіретін жағдай туындаса, жұмыскер бұл туралы басшысына дереу хабарлап, қауіп сейілгенше жұмысты орындаудан бас тартуға толық құқылы.
Жұмыскер мойнындағы негізгі міндеттер
Құқықтармен қатар заңда бұлжытпай орындалуы қажет міндеттер белгіленген:
- еңбек міндеттерін шарттарға және жұмыс берушінің актілеріне сәйкес адал орындау және еңбек тәртібін сақтау;
- жұмыс орнында еңбек қауіпсіздігі, өрт, өнеркәсіптік қауіпсіздік, киберқауіпсіздік және өндірістік санитария талаптарын бұлжытпай орындау;
- жұмыс берушінің және әріптестерінің мүлкіне ұқыпты қарау, келтірілген нұқсанды заң шегінде өтеу;
- қызметтік міндеттерге байланысты белгілі болған мемлекеттік, қызметтік, коммерциялық немесе өзге де құпияны жария етпеу;
- адам өміріне, мүлікке қауіп төнгенде немесе бос тұрып қалу жағдайы туындағанда басшылыққа хабарлау.
Сонымен бірге, жұмыскер резервтегі әскери қызметті өткеру туралы келісімшарт жасасқаны жөнінде жұмыс берушіні үш жұмыс күні ішінде жазбаша хабардар етуге, сондай-ақ ерікті өрт сөндіру іс-шараларына тартылғаны туралы ескертуге міндетті.
Құқықты қорғау жолдары
Жұмыскер өз құқықтары бұзылған жағдайда алдымен келісу комиссиясына, ал одан нәтиже шықпаса сотқа жүгіну арқылы жеке еңбек дауын шешуге құқылы. Сондай-ақ өз мүддесін білдіру үшін кәсіподақ құруға, еңбек жөніндегі уәкілетті мемлекеттік органға жұмыс орнындағы еңбек жағдайларын тексеру туралы өтініш білдіруге және заң аясында ереуілге қатысуға мүмкіндігі бар.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі