Жауапкершілігі шектеулі серіктестікке үлес қосып кірген әрбір азамат немесе заңды тұлға компания қызметіне қатысты маңызды өкілеттіктерге ие болады. «Жауапкершілігі шектеулі және қосымша жауапкершілігі бар серіктестіктер туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 11-бабы қатысушылардың негізгі құқықтарын бекітіп, олардың заңды мүдделерін қорғау тетіктерін айқындайды.
Серіктестікті басқару және ақпаратқа қол жеткізу
Қатысушының бірінші кезектегі маңызды құқығы — ұйым істерін басқаруға тікелей қатысу. Бұл процесс заң нормаларымен қатар әр серіктестіктің ішкі негізгі құжаты болып табылатын жарғыда белгіленген тәртіппен жүзеге асырылады.
Компанияның қаржылық жағдайы мен ішкі ахуалын білмей тұрып, дұрыс басқару шешімін қабылдау мүмкін емес. Сондықтан заң қатысушыларға мынадай құқықтар береді:
- серіктестік жарғысында көрсетілген тәртіп бойынша ұйым қызметі туралы толық ақпарат алу;
- кәсіпорынның бухгалтерлік құжаттарымен танысу;
- серіктестіктің өзге де ішкі және қаржылық құжаттамасын қарап шығу.
Бұл ереже бизнес әріптестерінен ақпаратты жасыруға жол бермейді және шешім қабылдаудың ашықтығын қамтамасыз етеді.
Табыс алу және тарату кезіндегі мүлікті бөлісу
Кәсіпкерлік қызметтің түпкі мақсаты — пайда табу. Заңға сәйкес, ЖШС қатысушысы компания қызметінен табыс алуға толық құқылы. Табысты бөлу процесі бекітілген заң талаптарына, серіктестіктің құрылтай құжаттарына және жалпы жиналыстың қабылдаған ресми шешімдеріне қатаң сәйкес келуі шарт.
Егер серіктестік өз қызметін тоқтатып, таратылатын болса, қатысушылардың мүліктік құқығы сақталады. Бұл ретте серіктестік алдымен барлық кредит берушілермен есеп айырысуға тиіс. Осы міндеттемелер жабылғаннан кейін қалған мүліктің бір бөлігінің құнын алуға болады. Ал егер серіктестіктің барлық қатысушылары өзара толық келісімге келсе, бұл мүлікті ақшалай емес, заттай үлес түрінде де алуға рұқсат етіледі.
Қатысуды тоқтату және құқықты сотта қорғау
Қатысушы кез келген уақытта бизнестегі өз үлесін бөліп алу арқылы ұйым құрамынан шығуға құқылы. Мұндай тоқтату заңда қарастырылған арнайы рәсімдер шеңберінде орындалады.
Сонымен қатар серіктестік органдарының (мысалы, жалпы жиналыстың немесе атқарушы органның) шешімдері қатысушының заңмен немесе жарғымен белгіленген құқықтарын бұзған жағдайда, ол сотқа жүгіне алады. Бұл норма қатысушылар арасындағы немесе басшылық тарапынан туындайтын корпоративтік дауларды әділ шешуге кепілдік береді.
Қосымша құқықтар мен жарғы талаптары
Заңның 11-бабында көрсетілген тізім қатаң шектелмеген. Қатысушылардың заң актілерінде және құрылтай құжаттарында көзделген басқа да қосымша құқықтары болуы мүмкін. Сондықтан серіктестікке кіру кезінде жарғы мен құрылтай шартының әрбір тармағына мұқият назар аудару болашақтағы корпоративтік түсініспеушіліктердің алдын алады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі