Азаматтық-құқықтық қатынастарда жасалған келісім немесе қабылданған міндеттеме екі тарап үшін де орындалуға тиіс ортақ ереже саналады. Тараптардың бірі өз қалауы бойынша келісімді орындаудан тартына алмайды немесе оның талаптарын өз бетінше өзгерте алмайды. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі міндеттемені орындаудан біржақты бас тартуға қатаң тыйым салады.
Заң бойынша белгіленген негізгі талап
Азаматтық заңнаманың қағидасы бойынша, міндеттемені орындаудан біржақты бас тартуға және оның шарттарын біржақты өзгертуге жалпы тәртіппен жол берілмейді. Бұл ереже келісімшартқа қол қойған сәттен бастап пайда болатын құқықтық жауапкершілікті бекітеді.
Тараптардың бірі міндетін орындау қолайсыз немесе тиімсіз болып қалған жағдайда да, екінші тараптың келісімінсіз келісімнен шығып кете алмайды. Егер міндеттеме пайда болса, ол тиісті түрде жүзеге асырылуы қажет.
Ережеден тыс жағдайлар қашан қолданылады?
Заңда біржақты бас тартуға немесе шартты өзгертуге мүмкіндік беретін айрықша жағдайлар ғана көзделген. Мұндай мүмкіндік тек екі негіз бойынша туындайды:
- заңдарда тікелей көрсетілген жағдайларда;
- тараптар арасындағы шартта нақты келісілген және көзделген реттерде.
Егер белгілі бір қатынасты реттейтін заңда немесе тараптар қол қойған шарт мәтінінде біржақты бас тарту құқығы алдын ала айтылмаса, ондай қадам заңсыз болып табылады.
Практикалық салдары және келісім жасау кезіндегі ескертпе
Келісімге отырған кезде әрбір тарап шарт талаптарының өзгермейтініне сенімді болуға құқылы. Біржақты бас тартуға тыйым салу ережесі азаматтық айналымның тұрақтылығы мен әріптестер арасындағы сенімді қамтамасыз етеді.
Шарт жасасу кезеңінде туындауы мүмкін жағдайларды алдын ала ескеру маңызды. Егер болашақта қандай да бір жағдайда міндеттемені орындау мүмкін болмай қалу қаупі бар деп саналса, одан шығу немесе шарттарын өзгерту тәртібі шарттың өзінде нақты жазылуы тиіс. Өйткені шартта көзделмеген жағдайда өз еркімен орындаудан бас тарту құқық бұзушылық болып бағаланады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі