Сервитут — бөтен жер учаскесін шектеулі нысаналы пайдалану құқығы. Жер кодексінің талаптарына сәйкес, заң актілерінде көзделген жағдайларда жер иесі немесе жер пайдаланушы өзіне тиесілі жерді мүдделі жеке және заңды тұлғаларға осындай құқықпен беруге міндетті.
Бұл қатынастар тек жеке тұлғалардың өзара келісімімен ғана емес, мемлекеттік органдардың шешімі немесе сот актілері арқылы да рәсімделеді.
Бөтен жерге сервитут белгілеудің негіздері
Заңнама бөтен жер учаскесін шектеулі нысаналы пайдалану құқығының туындауын нақты бес негізбен байланыстырады:
- тікелей нормативтік құқықтық актінің талабы;
- мүдделі тұлғаның жер иесімен немесе жер пайдаланушымен жасасқан шарты;
- жергілікті атқарушы органның актісі;
- заңды күшіне енген сот шешімі;
- Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген өзге де жағдайлар.
Жер иесі шарт жасасудан бас тартқанда не істеу керек?
Егер сервитут орнату екі жақтың шартына негізделетін болса, меншік иесі мен мүдделі тарап өзара мәмілеге келуі тиіс. Алайда іс жүзінде жер иесі немесе жер пайдаланушы шартқа қол қоюдан үзілді-кесілді бас тартатын немесе екінші тарап қабылдай алмайтын талаптар қоятын жағдайлар жиі кездеседі.
Мұндай жағдайда заң мүдделі тұлғаға өз құқығын қорғау тетігін береді. Ол жер иесіне немесе пайдаланушыға талап-арыз қою арқылы дауды сот тәртібімен шешуге құқылы.
Жергілікті атқарушы органның актісіне шағым жасау
Сервитут жергілікті әкімдіктің немесе атқарушы органның арнайы актісі негізінде белгіленген кезде, барлық тарап онымен келісе бермеуі мүмкін. Қабылданған шешім жер учаскесі иесінің мүддесіне нұқсан келтіруі немесе, керісінше, сервитут белгілеуді сұраған тұлғаның сұранысын толық қамтымауы ықтимал.
Жер кодексі сервитут белгілеуге мүдделі тұлғаға да, жер телімінің меншік иесі мен жер пайдаланушыға да жергілікті орган актісіне заңдарда белгіленген тәртіп бойынша шағым жасау құқығын кепілдендіреді.
Даудың алдын алу жолдары
Сервитут туындаған кезде оның мақсаты мен пайдалану шегін нақты құжаттау маңызды. Келісімшартты жасасу барысында тараптар өзара құқықтары мен міндеттерін айқын белгілеп, шектеулерді анық көрсетсе, кейінгі сот процестерінің алдын алуға мүмкіндік туады. Ал келісімге келу мүмкін болмаған жағдайда, дауды сотқа немесе тиісті органдардың қарауына өткізу заңды жалғыз амал болып саналады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі