Шарттық міндеттемелерді орындау барысында жұмысқа қосалқы мердігерлер немесе өзге де серіктестер жиі тартылады. Алайда үшінші тұлға өзіне жүктелген міндетті бұзса, тапсырыс беруші немесе несие беруші алдында кім жауап береді? Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі бойынша, міндеттемені бұзудың негізгі салмағы тікелей борышқордың мойнында қалады.
Несие беруші алдындағы негізгі жауапкершілік қағидасы
Заңнаманың 363-бабына сәйкес, үшінші тұлғалардың борышқор алдындағы өз міндеттерін орындамауы немесе шала орындауы борышқорды несие берушінің алдындағы жауапкершіліктен босатпайды. Егер міндетті орындау үшінші жаққа жүктелсе де, заңдарда тікелей орындаушы дербес жауап береді деп көрсетілмеген болса, олардың әрекеті не әрекетсіздігі үшін несие беруші алдында борышқордың өзі жауапты болып қала береді.
Бұл ереже шарттық қатынастардың тұрақтылығын қамтамасыз етеді: несие беруші борышқордың ішкі контрагенттерімен байланыс іздеуге міндетті емес, ол нәтижені шартқа отырған тараптан талап етеді.
Жауапкершіліктен босату және кәсіпкерлік қызметтің ерекшелігі
Заңда борышқорды жауапкершіліктен босатудың нақты шектері қарастырылған:
- Жалпы тәртіп: борышқор міндеттеменің бұзылуына үшінші тұлғалардың кінәсі жоқ екенін дәлелдеген жағдайда ғана жауаптан босатылуы мүмкін;
- Кәсіпкерлік қызмет: кәсіпкер ретінде әрекет ететін борышқор үшінші жақтардың қателігінен міндеттемені бұзғанда, оған тек дүлей күштер (форс-мажор) себеп болса ғана жауапкершіліктен босатылады;
- Өзге жағдайлар: заң актілерінде немесе тараптар жасасқан шарттың өзінде үшінші жақтардың әрекеттері үшін жауапкершіліктің өзгедей ережелері алдын ала көзделуі ықтимал.
Міндеттеме нысанасының ауырлатылуы және тараптардың кінәсі
Егер міндеттеме нысанасы үшінші жақтардың құқықтарымен ауырлатылған болса (мысалы, мүлікке қатысты өзге талаптардың болуы салдарынан міндеттеме бұзылса), борышқор тек екі шарт қатар орындалғанда ғана жауапкершіліктен босатылады. Біріншіден, ондай ауырлату несие берушімен шарт жасасқанға дейін пайда болуы шарт. Екіншіден, шарт жасасу кезінде несие берушіге бұл туралы ресми түрде ескертілуі тиіс.
Сонымен бірге сот міндеттеменің бұзылуына екі тараптың да кінәсі бар екенін анықтаса, борышқор жауапкершілігінің көлемін азайтады. Несие беруші залалдың ұлғаюына қасақана немесе абайсызда себепкер болғанда не шығынды азайтуға ақылға қонымды шараларды қолданбағанда да осы ереже қолданылады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі