Жұмысқа қабылдау кезінде еңбек шартының мерзімін дұрыс анықтау — қызметкер мен жұмыс беруші арасындағы құқықтық қатынастардың тұрақтылығына тікелей әсер етеді. Қазақстан Республикасының Еңбек кодексіне сәйкес, еңбек шарты белгіленбеген мерзімге немесе белгілі бір уақыт аралығына жасалуы мүмкін. Мерзімді шарттарды бекітуде жұмыскерлердің құқығын қорғауға бағытталған нақты шектеулер бар.
Еңбек шартының мерзімі және жасалу түрлері
Еңбек заңнамасында шарт жасасудың негізгі тәртібі ретінде мерзімсіз немесе кемінде бір жыл мерзімге келісім жасау көзделген. Яғни, жалпы ереже бойынша, жұмыс беруші бір жылдан аз уақытқа мерзімді еңбек шартын өз бетінше жасай алмайды. Алайда бұл шектеу қолданылмайтын нақты жағдайлар бар:
- белгілі бір жұмыстың орындалу уақытына;
- жұмыста уақытша болмаған қызметкерді алмастыру кезеңіне;
- маусымдық жұмыстарды атқару мерзіміне;
- шетелдік жұмыс күшін тартуға берілетін рұқсаттар мен құжаттардың қолданылу мерзімі шегінде.
Сонымен бірге шағын кәсіпкерлік субъектілеріне жеңілдік қарастырылған: олар жұмыскерлермен еңбек шартын бір жылдық шектеусіз, тараптар келіскен белгілі бір мерзімге жасай алады.
Мерзімді ұзарту ережесі және мерзімсіз шартқа өту тетігі
Еңбек шартының мерзімі аяқталған кезде тараптар оны өзара келісіммен белгіленбеген немесе кемінде бір жыл мерзімге қайта ұзартуға құқылы. Мұнда маңызды құқықтық ереже қолданылады: егер шарт мерзімі өтіп, тараптардың ешқайсысы соңғы жұмыс күні еңбек қатынастарын тоқтату туралы хабарлама бермесе, келісім бұрынғы мерзімге ұзартылды деп саналады.
Белгілі бір мерзімге жасалған еңбек шартын ең көп дегенде екі рет қана ұзартуға рұқсат етіледі. Егер осы екі рет ұзартудан кейін де еңбек қатынастары жалғаса берсе, еңбек шарты белгіленбеген мерзімге жасалған деп есептеледі. Бұл ереже жұмыс берушінің қызметкермен қысқа мерзімді шарттарды шексіз қайталай беруіне тосқауыл қояды.
Демалыс, аурухана парағы және басшыларға қойылатын талаптар
Егер еңбек шартының соңғы жұмыс күні қызметкердің еңбекке уақытша жарамсыздығына немесе әлеуметтік демалысына тура келсе, шарт бірден үзілмейді. Мұндай жағдайда емделу немесе әлеуметтік демалыс аяқталған күннен кейінгі күн ресми түрде соңғы жұмыс күні болып есептеледі.
Заңды тұлғаның атқарушы органының басшысымен еңбек шарты заңнамада, құрылтай құжаттарында немесе тараптар келісімінде белгіленген мерзімге жасалады. Басшының өкілеттік мерзімі аяқталып, бірақ тоқтату туралы хабарлама берілмесе, құрылтайшылар жаңа шешім қабылдағанға дейін еңбек шарты ұзартылған болып саналады.
Зейнет жасына толған, кәсіби біліктілігі жоғары қызметкерлер үшін де жеке норма қарастырылған. Олардың еңбекке қабілеттілігі ескеріле отырып, шартты екі реттен артық ұзартпау туралы шектеу қолданылмайды: келісім жыл сайын ұзартылып отыруы мүмкін.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі