Жеке тұрғын үй қорындағы пәтер немесе үй бос тұрғанда, оның иесі баспананы басқа адамдарға ақылы негізде уақытша пайдалануға бере алады. Мұндай қатынастар заң бойынша міндетті түрде жазбаша жасалатын шартпен ресімделеді. Ауызша келісім тараптардың құқықтық қорғалуын қамтамасыз етпейді, сондықтан кез келген талап қағаз жүзінде бекітілуі тиіс.
Заң талабы бойынша жалға берілетін нысан құрылыс, санитариялық-эпидемиологиялық, өртке қарсы және өзге де міндетті талаптарға толық сай келуі қажет. Тұтас тұрғынжайды ғана емес, адамның тұруына жарамды жеке бөлмені немесе бірнеше бөлмені де жалдауға беруге жол беріледі.
Тұрғындарды қоныстандыру және уақытша кету тәртібі
Егер жасалған шартта өзгеше шектеулер тікелей жазылмаса, баспананы жалдаушы оған өз отбасы мүшелерін, қосымша жалдаушыларды және уақытша тұрғындарды қоныстандыра алады. Алайда бұл ережеден бір маңызды ерекшелік бар: егер баспананы жергілікті атқарушы орган жалдап берген болса, онда қосымша жалдаушылар мен уақытша адамдарды тұрғызуға тыйым салынады.
Жалдаушы қосымша жалдау шарты бойынша баспанада тұратын азаматтарды заңнамада белгіленген тәртіппен міндетті түрде тіркеуге қоюы керек. Сонымен қатар, егер шартта басқа талап көрсетілмесе, тұрғын орынды алты айға дейінгі мерзімге бос қалдырып, басқа жаққа кетуге құқылы. Ал жарты жылдан ұзақ уақыт болмаған жағдайда шарттың күші тек жалдауға берушінің ресми келісімімен ғана сақталады.
Шартты тоқтату және мерзімінен бұрын бұзу талаптары
Жалдау мерзімі біткенде немесе шартта көрсетілген нақты жағдай туғанда құжаттың күші тоқтатылады. Егер жалдаушы келісім талаптарын бұзса, пәтер иесі шартты мерзімінен бұрын бұзуды талап етуге құқылы. Қолданылу мерзімі жазылмаған және тоқтатудың басқа негіздері көзделмеген жағдайда, жалдауға беруші тұрғынға кемінде үш ай бұрын ескерту жасап, шартты кез келген уақытта бұза алады.
Жалға алушының өзі де келісімді мерзімінен бұрын тоқтата алады, бірақ ол үшін белгілі бір міндеттерді орындауы тиіс:
- үй иесіне келісімді бұзатыны туралы кемінде бір ай бұрын хабарлау;
- алдын ала ескертпеген жағдайда сол ай үшін шартта бекітілген төлемақыны төлеу;
- шарт мерзімінің аяқталуына бір айдан аз уақыт қалса, ескерту мерзімін сол қалған уақытқа сәйкес қысқарту.
Шарт күшін жойған кезде жалдаушы өзімен бірге тұратын барлық адаммен бірге үйді босатуға міндетті. Егер олар өз еркімен шықпаса, заңға сәйкес сот шешімі негізінде басқа тұрғын үй берілместен мәжбүрлі түрде шығарылады.
Отбасы мүшелері мен жаңа меншік иесінің құқықтары
Жалдаушымен бірге тұратын отбасы мүшелері, егер олардың арасында өзгеше келісім болмаса, тұрғын үйді жалдаушының өзі сияқты тең дәрежеде пайдалану құқығына ие болады. Олардың мәртебесі заңда көрсетілген отбасы мүшелері ұғымына сәйкес айқындалады.
Тұрғын үйді жалдап отырғандар үшін тағы бір маңызды кепілдік — мүлікті сату немесе сыйға тарту кезіндегі құқықтың сақталуы. Тұрғын үйге меншік құқығы басқа азаматқа ауысқан күннің өзінде, бастапқы шартта өзгеше жағдай қарастырылмаса, бұрын жасалған жалдау шарты жаңа меншік иесі үшін де өз күшін толық сақтайды.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі