Азамат төлем қабілеттілігін қалпына келтіру немесе банкроттық рәсіміне жүгінгенде, оның кредиторлар алдындағы міндеттемелерін өтеуге бағытталатын барлық активтері есепке алынады. Заңнама тілінде бұл жиынтық борышкердің мүліктік массасы деп аталады. Оның нақты құрамын білу азаматқа қандай мүлкі сатылымға шығарылатынын, ал қандай базалық құқықтары заңмен қорғалатынын алдын ала түсінуге мүмкіндік береді.
Мүліктік массаның құрамына не кіреді?
Заң талабы бойынша, мүліктік массаға борышкердің Қазақстандағы және елден тыс жерлердегі барлық жылжымалы әрі жылжымайтын мүлкі енеді. Мұнда құқықтары немесе мәмілелері мемлекеттік органдарда, оның ішінде шет мемлекеттерде тіркелуге жататын кез келген мүлік қамтылады.
Атап айтқанда, құрамға мынадай активтер жатады:
- банктік шоттардағы ақша (соның ішінде шетелдік банктердегі) және қолма-қол қаражат;
- тұрғын үй құрылысына үлестік қатысу шарты бойынша ғимараттағы үлес;
- заңды тұлғаның, оның ішінде шетелде құрылған ұйымдардың жарғылық капиталына қатысу үлесі;
- бағалы қағаздар және туынды қаржы құралдары (орындалуы базалық активті сатып алу немесе өткізу арқылы жүретін құралдарды қоспағанда);
- инвестициялық алтын, бағалы тастар мен металдар, зергерлік және өнер туындылары, антиквариат, бағалы киімдер мен тері бұйымдары;
- зияткерлік меншік пен авторлық құқық объектілері;
- ветеринариялық төлқұжаты немесе меншік құқығын растайтын құжаты бар жануарлар.
Сонымен бірге үшінші тұлғалардың борышкер алдындағы берешегі (дебиторлық берешек) де, егер ол шартпен немесе нотариат куәландырған құжатпен расталса, борышты өтеу қорына қосылады.
Шетелдік активтер мен цифрлық мүлік
Заң заманауи және трансшекаралық активтерді назардан тыс қалдырмайды. Шетелдік банктердегі есепшоттар, басқа елдерде құрылған ұйымдардағы үлестер толық есепке алынады. Бұған қоса, мүліктік масса тізіміне цифрлық активтер де енгізілген. Сондықтан міндеттемелерден жалтару мақсатында қаражатты цифрлық кеңістікке немесе шетелдік юрисдикцияға ауыстыру заң тұрғысынан борышкерді жауапкершіліктен босатпайды.
Бірлескен меншіктегі үлесті бөлу
Егер мүлік ерлі-зайыптыларға немесе бірнеше адамға ортақ бірлескен меншік құқығымен тиесілі болса, ол автоматты түрде тұтастай сатылымға кетпейді. Заң бойынша мұндай ортақ мүліктен борышкерге тиесілі үлесті бөліп шығару Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасына сәйкес атқарылады. Мүліктік массаға тек ресми бөлініп алынған жеке үлес қана кіреді.
Қандай мүлікті өндіріп алуға болмайды?
Азаматты күнкөріссіз және баспанасыз қалдырмау үшін заңнама нақты шектеулер белгілеген. Мүліктік масса құрамына атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы заң бойынша өндіріп алуға тыйым салынған мүлік түрлері кірмейді.
Бұдан бөлек, борышкердің міндеттемелерді орындауды қамтамасыз ету (яғни кепіл) болып табылмайтын жалғыз тұрғынжайы да мүліктік массаға қосылмайды. Бұл баспана кепілге қойылмаған жағдайда борышкердің меншігінде сақталады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі