Көлікті экипажсыз жалға алған кезде оны өзге біреуге қайта жалға беру мәселесі жиі туындайды. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі бұл жағдайда бастапқы жалға алушыға көлікті үшінші тұлғаларға меншік иесінің рұқсатынсыз-ақ қосалқы жалға беру құқығын береді.
Дегенмен бұл құқық шексіз емес. Заңның негізгі қағидасы тараптардың бастапқы келісімшартында жазылған талаптарға тікелей байланысты.
Заң бойынша келісім талап етілмейтін жағдай
Азаматтық заңнаманың 594-5-бабына сәйкес, көлік құралын экипажсыз жалдау кезінде жалға алушы көлікті үшінші тұлғаларға қосалқы жалға беру үшін негізгі жалға берушіден арнайы рұқсат немесе келісім алуға міндетті емес. Яғни заң бойынша қосалқы жалға беруге бастапқы келісім берілген деп есептеледі.
Бұл норма іскерлік айналымда көлікті өз бетінше басқаруға алған тарапқа оны одан әрі пайдалану және коммерциялық мақсатта өзге тұлғаларға беру бойынша құқықтық дербестік береді.
Шарт талаптарының басымдығы
Заңдағы рұқсат диспозитивті сипатқа ие. Бапта «егер көлік құралын экипажсыз жалдау шартында өзгеше көзделмесе» деген нақты шарт бар. Бұл екі тараптың мынадай құқықтық салдарларын білдіреді:
- Егер шартта қосалқы жалдау туралы ештеңе жазылмаса: жалға алушы көлікті үшінші тұлғаларға еркін қосалқы жалға бере алады;
- Егер шартта тыйым салынса немесе рұқсат алу талап етілсе: жалға берушінің алдын ала келісімінсіз көлікті басқа адамға беруге болмайды. Мұндай жағдайда шартта көрсетілген шектеу заңның жалпы ережесінен басым түседі.
Қосалқы жалдау шартының түрлері
Көлікті экипажсыз пайдалануға алған азамат немесе заңды тұлға оны үшінші тұлғаларға екі түрлі шартпен қосалқы жалға бере алады:
- көлік құралын экипажымен жалдау талаптарымен;
- көлік құралын экипажсыз жалдау талаптарымен.
Демек, бастапқыда техниканы жүргізушісіз алған тарап оны үшінші тұлғаға тек көліктің өзін ғана емес, экипаж қызметімен бірге де ұсынуға құқылы.
Тараптар нені ескеруі керек?
Көлік құралын экипажсыз жалға беруші үшін мүлкінің өзге тұлғалардың қолына өтуін бақылау маңызды болса, бұл талап шарт жасалған сәтте-ақ мәтінде нақты жазылуы тиіс. Егер келісімшартта қосалқы жалдауға тыйым салынбаса немесе иесінің жазбаша келісімі қажеттігі бекітілмесе, жалға беруші көліктің үшінші тұлғаға берілгеніне қарсылық білдіре алмайды.
Ал жалға алушы көлікті өзгелерге пайдалануға беруден бұрын өзі қол қойған негізгі шарт талаптарын мұқият тексеріп, онда тікелей тыйымның жоқтығына көз жеткізуі қажет.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі