Акционерлік қоғамға қаражат салған инвестор үшін ең басты мәселе — өз мүддесін қорғау тетіктерін білу. Қазақстанның заңнамасына сәйкес, қоғам акционерлерінің құқықтары тек дивиденд алумен шектелмейді, олар ұйымды басқаруға, ақпарат талап етуге және лауазымды тұлғалардың заңсыз әрекеттерінен қорғануға мүмкіндік береді.
Әрбір акционерге тиесілі базалық құқықтар
Бағалы қағазға ие кез келген акционер заң мен қоғам жарғысында белгіленген шекте ұйымның тыныс-тіршілігіне араласа алады. Ол үшін заң мынадай негізгі мүмкіндіктерді кепілдендіреді:
- қоғамды басқаруға қатысу және дивидендтер алу;
- орталық депозитарийден немесе номиналды ұстаушыдан меншік құқығын растайтын үзінді көшірме алу;
- акционерлердің жалпы жиналысында директорлар кеңесіне үміткерлер ұсыну;
- қоғам органдарының шешімдеріне сот арқылы дау айту;
- ұйымға жазбаша сауал жолдап, түскен күннен бастап 30 күнтізбелік күн ішінде дәлелді жауап алу;
- қоғам таратылған жағдайда қалған мүліктің тиесілі бөлігіне ие болу;
- жаңадан шығарылатын акцияларды немесе оларға айырбасталатын бағалы қағаздарды басымдықпен сатып алу;
- акциялардың санын немесе түрін өзгерту туралы шешім қабылдауға қатысу.
Ақпарат алу және қаржылық есептілікті тексеру
Акционер ұйымның қаржылық есептілігімен танысуға және оның қызметі жайлы мәлімет алуға құқылы. Дегенмен бұл норманың заңмен шектелген тұстары бар. Мәселен, талап қою күніне дейін қаржылық есептілік депозитарийінің интернет-ресурсында жарияланған деректер қайта берілмейді. Сондай-ақ соңғы үш жыл ішінде бұрын толық көлемде ұсынылған ақпаратты және өтініш жасаған күнге дейінгі үш жылдан астам уақытқа қатысты өткен кезең мәліметтерін (өтініш берілген күні орындалып жатқан мәмілелерді қоспағанда) талап етуге шектеу қойылған.
Бес пайыздық үлесі бар акционерлердің мүмкіндіктері
Дауыс беретін акциялардың кемінде бес пайызын дербес немесе басқа акционерлермен бірлесіп иеленетін тұлғаларға арнайы бақылау тетіктері берілген. Олар директорлар кеңесіне жалпы жиналыстың күн тәртібіне қосымша мәселелер енгізуді талап ете алады, ал жиналысты шақырушы тарап бұл талапты орындауға міндетті.
Сонымен қатар 5 және одан көп пайыздық пакет иелері қоғамның лауазымды адамдарынан келтірілген залалды өндіру немесе ірі мәмілелер мен мүдделілік бар мәмілелерден түскен заңсыз табысты қоғамға қайтару туралы талаппен өз атынан сотқа жүгіне алады. Бұған қоса, басшылық құрамның жалған ақпарат таратқаны сотпен дәлелденсе және бұл әрекеттер компанияны шығынға ұшыратса, олар директорлар кеңесі мен атқарушы орган мүшелерінің жылдық сыйақы мөлшерін білуге құқылы.
Ірі акционерлерге берілетін артықшылықтар
Қоғамның ірі акционері басқару жүйесіне кеңірек араласады. Ол акционерлердің кезектен тыс жалпы жиналысын және директорлар кеңесінің отырысын шақыруды талап ете алады. Егер кеңес жиналыс өткізуден бас тартса, ірі акционер оны мәжбүрлеп шақыру үшін сотқа жүгінуге хақылы. Сондай-ақ өз есебінен кәсіби аудиторлық ұйымды тартып, қоғамға аудит жүргізуді талап ете алады.
Заң акционерлер құқығын негізсіз шектеуге тыйым салады. Ерекшелік тек банк және авиация саласындағы арнайы заңнамалық актілерде көзделген жағдайларда ғана қоғамды басқару, дивиденд алу немесе акциялар санын өзгертуге қатысты орын алуы мүмкін. Мұнымен қоса, қоғамның жарғысында осы нормалардан тыс қосымша құқықтар да бекітілуі мүмкін.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі