Қазақстанның еңбек заңнамасы бойынша еңбек шартын жасасудың жалпы жас межесі — 16 жас. Дәл осы жасқа толған азамат өз бетінше жұмыс берушімен ресми шарт жасасып, еңбек қатынастарына түсуге толық құқылы.
Дегенмен, заң кәмелетке толмаған жасөспірімдердің ерте еңбек етуіне немесе шығармашылықпен айналысуына белгілі бір қатаң талаптар мен шектеулерді сақтай отырып, 16 жасқа дейін де рұқсат береді.
Жалпы қағида: 16 жастан бастап дербес еңбек ету
Еңбек кодексінің 31-бабына сәйкес, он алты жасқа толған әрбір азамат жұмыс берушімен еңбек шартын дербес жасай алады. Бұл жаста жұмысқа орналасу үшін ата-анасының немесе басқа да өкілдердің арнайы жазбаша келісімі талап етілмейді. Жасөспірім шартқа өз қолымен қол қойып, одан туындайтын еңбек міндеттерін тікелей өзі қабылдайды.
14 және 15 жастағы жасөспірімдер үшін қойылатын талаптар
Он алты жасқа толмағандар үшін заң бірқатар ерекше жағдайларды қарастырады. Мұнда оқушының білім алу құқығы мен оның денсаулығы бірінші орынға қойылады:
- 15 жасқа толғандар: орта білім беру ұйымында негізгі орта немесе жалпы орта білім алған жағдайда еңбек шарты жасалуы мүмкін. Мұндағы басты талап — тиісті орта білімнің аяқталғандығы;
- 14 жасқа толғандар: тек оқушылармен және оқудан бос уақытта ғана шарт жасасуға болады. Жұмыс жасөспірімнің денсаулығына зиян келтірмеуі және мектептегі сабақ үдерісін бұзбауы шарт.
Демек, 14–15 жастағы оқушыларды сабақ уақытында немесе денсаулығына қауіп төндіретін ауыр міндеттерге жұмылдыруға заң жүзінде жол берілмейді.
14 жасқа толмаған балалардың шығармашылық еңбегі
Он төртке толмаған бүлдіршіндермен еңбек шартын жасасуға өте тар салада ғана рұқсат етілген. Бұл ереже келесі мәдениет және өнер мекемелеріне ғана қатысты:
- кинематография ұйымдары;
- театрлар;
- театр және концерт ұйымдары;
- цирктер.
Бұл ұйымдарда бала тек шығармаларды жасауға немесе оларды орындауға қатысу үшін ғана тартылуы мүмкін. Басты талап — орындалатын рөл немесе жұмыс баланың денсаулығына және имандылық тұрғысынан дамуына нұқсан келтірмеуі керек. Сонымен қатар жұмыс оқу процесінен бос уақытта ұйымдастырылуға тиіс.
Заңды өкілдің міндетті қолы мен қатысуы
Еңбек заңнамасы кәмелетке толмағандардың құқығын қорғау үшін нақты кепілдік белгілеген. Он алты жасқа толмаған адамдармен (он бес, он төрт жастағы және он төртке толмағандармен) еңбек шарты ресімделген кезде құжатқа жасөспіріммен қатар оның заңды өкілдерінің біреуі міндетті түрде қол қоюға тиіс.
Заңды өкілдің қолы қойылмаған жағдайда шарт заңсыз болып есептеледі. Бұл талап баланың құқығының бұзылмауын, оқу мен демалыс теңгерімінің сақталуын отбасылық бақылауда ұстау үшін енгізілген.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі