Кепіл шарты кредитордың мүддесін қорғау тетігі болғандықтан, борышкер өз міндетін тиісті деңгейде орындамаса немесе кепіл затына қауіп төнсе, кепіл ұстаушы негізгі борыштың толық өтелу мерзімін күтіп отыруға міндетті емес. Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 321-бабы негізінде кепіл ұстаушыға міндеттемені мерзімінен бұрын талап ету және кепілге салынған мүліктен ақы өндіріп алу құқығы берілген.
Заңда кредитордың бұл әрекеттері екі деңгейлі құқықтық тәртіпке бөлінеді: біріншісінде кредитор міндеттеменің мерзімінен бұрын орындалуын бірден талап ете алады, ал екіншісінде талап қанағаттандырылмаған жағдайда кепілдегі мүлікті сатуға немесе одан ақы өндіріп алуға құқық алады.
Міндеттемені мерзімінен бұрын орындауды бірден талап ету жағдайлары
Кепіл ұстаушы міндеттемені белгіленген мерзімнен бұрын орындауды мына төрт нақты негіз бойынша талап етуге құқылы:
- кепілге қойылған мүлік кепіл туралы шарттың ережелеріне сәйкес келмей, оны сақтауға жауапты кепіл берушінің иелігінен шығып кетсе;
- кепіл беруші кепіл затын ауыстыруға қатысты белгіленген ережелерді бұзса;
- кепіл заты кепіл ұстаушы жауап бермейтін мән-жайлар бойынша жоғалса және кепіл беруші оны қалпына келтіру немесе ауыстыру құқығын қолданбаса;
- борышкердің басқа мүлкі болмаған кезде, кепіл ұстаушының талабынан басымдығы жоқ үшінші тұлғалардың атқарушылық құжаттары бойынша кепіл затынан ақы өндіріп алына бастаса.
Бұл жағдайларда кепіл затының нақты құнына, сақталуына немесе оған деген құқыққа тікелей қатер төнеді, сондықтан кредитор негізгі борышты дереу жабуды сұрай алады.
Кепіл затына өндіріп алу қолданылатын жағдайлар
Егер кепіл ұстаушының мерзімінен бұрын орындау талабы ерікті түрде қанағаттандырылмаса, келесі бұзушылықтар орын алған кезде кепіл нысанасына тікелей өндіріп алу қолданылады:
- кейінгі кепілге қою ережелері бұзылғанда;
- мүліктің сақталуын қамтамасыз етуге немесе оны тексеруге қатысты заңда көзделген міндеттер орындалмағанда;
- кепіл беруші кепілге салынған мүлікке билік ету талаптарын бұзып, оны заңсыз иеліктен шығарғанда немесе өзге құқықтармен ауыртпалық салғанда;
- кепілмен қамтамасыз етілген негізгі міндеттеме (несие немесе қарыз шарты) бұзылған жағдайда.
Тараптар нені ескеруі керек?
Кепіл беруші кепілге қойылған мүлікті тек пайдалану құқығына ие болғанымен, оған шарт пен заңда көрсетілген қатаң шектеулер қойылады. Кез келген рұқсатсыз қайта кепілге салу, мүлікті иеліктен шығару немесе оның физикалық сақталуын қамтамасыз етпеу кредитор тарапынан негізгі қарызды мерзімінен бұрын талап етуге және түбінде сол мүліктен айырылуға соқтырады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі