Жерге иелік ету немесе оны пайдалану құқығы тек белгілі бір аумақты иемденумен шектелмейді. Қазақстан Республикасының Жер кодексі жер учаскелерінің меншік иелері мен жер пайдаланушыларға нақты шаруашылық, өндірістік және құқықтық өкілеттіктер береді. Бұл өкілеттіктер жерді оның тікелей нысаналы мақсатына сай пайдалану, нәтижесінде өнім мен табыс табу, тіпті белгілі бір жағдайда үшінші тараптармен мәміле жасау мүмкіндігін қамтиды.
Шаруашылық жүргізу және дайын өнімге иелік ету
Жер иесі немесе жер пайдаланушы өз учаскесінде дербес шаруашылық жүргізуге құқылы. Бұл құқықтың басты талабы — жерді оның нысаналы мақсатына сай игеру. Бұл орайда заң мынадай нақты өкілеттіктерді бекітеді:
- ауыл шаруашылығы дақылдары мен өзге де екпелерді егу немесе отырғызу;
- жерді пайдалану нәтижесінде алынған ауыл шаруашылығы өнімі мен өзге де өнімдерге меншік, шаруашылық жүргізу немесе оралымды басқару құқығын сақтау;
- өнімді сатудан түскен барлық табысқа иелік ету;
- өз шаруашылығының мұқтажы үшін жердегі немесе жер қойнауындағы кең таралған пайдалы қазбаларды, жерүсті және жерасты суларын, екпелерді кейіннен мәміле жасау ниетінсіз, белгіленген тәртіппен пайдалану.
Құрылыс жүргізу және жер жағдайын жақсарту
Жер учаскесіне тиісті құқық тоқтатылғанға дейін иесі немесе пайдаланушы оған ғимарат салуға құқылы. Құрылыс жұмыстары міндетті түрде аймақтарға бөлу қағидасын және жердің нысаналы мақсатын ескеруі қажет. Тұрғын үйлер, өндірістік немесе тұрмыстық құрылысжайларды салу, сондай-ақ қолданыстағы нысандарды кеңейту мен реконструкциялау осы талаптарға бағынады.
Сонымен қатар заңда белгіленген құрылыс, экологиялық және санитарлық-гигиеналық талаптарды сақтай отырып, жерді жақсартуға жол беріледі. Бұған суландыру, құрғату секілді мелиорациялық жұмыстар, сондай-ақ шаруашылық қажетіне арналған тоғандар мен су айдындарын қалыптастыру кіреді.
Жер құқығын айналымға қосу және өтемақы алу кепілдігі
Жер учаскесіне меншік құқығы бар тұлғалар мен уақытша ұзақ мерзімге өтеулі жер пайдаланушылар осы құқықтарын шаруашылық айналымына тарта алады:
- жер құқығын шаруашылық серіктестігінің жарғылық капиталына салым, акционерлік қоғам акцияларына төлем немесе өндірістік кооперативке жарна ретінде енгізу;
- ауыл шаруашылығы мақсатындағы жер пайдалану құқығын заңда белгіленген тәртіппен иеліктен шығару;
- өзіне меншік құқығымен тиесілі жерде құрылыс салу құқығын өзара келісім негізінде инвесторға беру.
Егер жер учаскесі мемлекет мұқтажы үшін мәжбүрлеп иеліктен шығарылатын болса, меншік иесі мен пайдаланушы өзіне келтірілген барлық шығынды толық көлемінде өтетіп алуға заңды түрде құқылы.
Уақытша жер пайдаланушыларға арналған шектеулер
Жерді меншікке алу мен уақытша пайдалану арасында маңызды құқықтық айырмашылық бар. Уақытша жер пайдаланушылар үшін кейбір өкілеттіктер шектелуі мүмкін. Атап айтқанда, өнімге немесе одан түскен табысқа иелік ету, жер қойнауындағы су мен пайдалы қазбаларды тұтыну, ғимарат салу немесе мелиорациялық жұмыстар жүргізу құқығы жерді беру актісінде немесе жалдау (уақытша өтеусіз пайдалану) шартында нақты шектелуі ықтимал. Сондықтан уақытша жер пайдалану туралы шарт жасасқанда құжаттағы осы талаптарға баса назар аударған жөн.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі