Өсиет қалдырушы өз мүлкін кез келген адамға тапсыруға құқылы болғанымен, заң бұл еркіндікке нақты шектеу қояды. Азаматтық заңнама отбасындағы ең осал мүшелерді қорғау үшін мұрадағы міндетті үлес институтын қарастырған. Бұл ереже өсиеттің мазмұнына қарамастан орындалады және жақындарының заңды құқығын қамтамасыз етеді.
Міндетті үлеске кімдер құқылы?
Заң талабы бойынша, мұра қалдырушының жақын туыстары арасынан белгілі бір санаттағы азаматтар міндетті үлесті талап етуге құқылы. Оларға мына тұлғалар жатады:
- мұра қалдырушының кәмелетке толмаған немесе еңбекке жарамсыз балалары;
- оның еңбекке жарамсыз жұбайы;
- мұра қалдырушының еңбекке жарамсыз ата-анасы.
Аталған азаматтар, егер марқұм оларды өсиетке қоспай кетсе де немесе тіпті мұрадан мүлдем айырғысы келсе де, өздеріне тиесілі бөлікті талап ете алады.
Үлестің мөлшері қалай есептеледі?
Міндетті үлестің көлемі еркін анықталмайды, оның заңмен бекітілген шегі бар. Құқығы бар әрбір мұрагер заң бойынша мұрагерлік кезінде өзіне тиесілі болатын үлестің кемінде жартысын алады. Яғни өсиет болмаған жағдайда бұл тұлға мұраның қанша бөлігін алар еді, сол мөлшердің тең жартысы оған міндетті түрде берілуге тиіс.
Сонымен қатар есептеу кезінде мұрагердің басқа жолмен алған мүліктік игіліктері де ескеріледі. Мұндай үлеске құқығы бар адамның өсиет немесе заң бойынша мұрадан алатын барлық мүлкі міндетті үлестің есебіне кіреді:
- әдеттегі үй жабдықтары мен үй-іші тұрмысында ұсталатын заттардың құны;
- мұрагердің пайдасына белгіленген өсиеттік бас тартудың құны;
- оған мұра құрамынан іс жүзінде өтетін кез келген өзге мүлік.
Өсиеттегі шектеулердің қолданылуы
Өсиет қалдырушы құжатта мұрагерлер үшін түрлі шектеулер немесе міндеттемелер (жүктеулер) белгілеуі мүмкін. Алайда міндетті үлеске құқығы бар азаматтарға қатысты бұл талаптардың күші шектеулі.
Өсиетте жазылған кез келген шектеулер мен жүктеулер мұрагерге ауысатын мүліктің тек міндетті үлесінен асатын бөлігіне ғана қатысты жарамды болады. Ал заңмен бекітілген міндетті үлестің өзіне ешқандай шектеу жүрмейді, ол мұрагерге толық көлемде және ауыртпалықсыз беріледі.
Бұл норма отбасындағы әлеуметтік тұрғыдан қорғалмаған, еңбек етуге мүмкіндігі жоқ немесе жасы жетпеген азаматтардың мүддесін қорғауға бағытталған маңызды құқықтық кепілдік болып табылады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі