Жылжымайтын мүлікке қатысты кез келген мәміле немесе құқықтық өзгеріс мемлекеттік тіркеуден өткенде ғана ресми сипат алады. Қазақстан заңнамасына сәйкес, жылжымайтын мүлікке белгілі бір құқықтарды құқықтық кадастрда мемлекеттік тіркеу — міндетті рәсім, ал кейбір құқық түрлерін тіркеу құқық иеленушінің өз еркіне қалдырылған.
Құқықтық кадастрда міндетті түрде тіркелетін құқықтар
«Жылжымайтын мүлікке құқықтарды мемлекеттік тіркеу туралы» Заңның 4-бабына сәйкес, жылжымайтын мүлік объектілеріне мынадай негізгі құқық түрлері міндетті түрде тіркелуге жатады:
- Меншік құқығы: пәтерді, үйді, ғимаратты немесе өзге де нысанды иелену, пайдалану және оған билік етудің толық құқығы;
- Шаруашылық жүргізу құқығы: мемлекеттік кәсіпорындарға немесе заңда белгіленген өзге де тұлғаларға мүлікті басқару үшін берілетін заттық құқық;
- Оралымды басқару құқығы: мемлекеттік мекемелер мен қазыналық кәсіпорындардың өздеріне бекітілген мүлікті заң шегінде басқару құқығы;
- Кемінде бір жыл мерзімге жер пайдалану құқығы: жер телімін уақытша немесе ұзақ мерзімді пайдалануға алған кезде, оның мерзімі бір жылдан кем болмаса, құқық тіркелуге тиіс;
- Сервитуттар: үстемдікке ие жер учаскесінің немесе өзге де жылжымайтын мүліктің пайдасына кемінде бір жыл мерзімге белгіленетін сервитуттар (бөтеннің жерін не мүлкін шектеулі пайдалану құқығы).
Өзге құқықтарды тіркеу қағидасы
Заңда тікелей көрсетілген жоғарыдағы бес негізгі санаттан бөлек, жылжымайтын мүлікке туындайтын басқа да құқық түрлері бар. Мұндай өзге құқықтар міндетті тізбеге кірмегенімен, оларды құқықтық кадастрға енгізу құқық иеленушілердің өз қалауы бойынша жүзеге асырылуы мүмкін.
Бұл ереже мүдделі тараптарға өздерінің мүліктік құқықтары мен келісімдерін мемлекеттік дерекқор арқылы қосымша бекітіп алуға ерікті түрде мүмкіндік береді.
Практикалық мәні: мерзім талабы мен салдары
Жер пайдалану құқығы мен сервитуттарды тіркеу кезінде заң нақты уақыт шегін қояды: мерзім кемінде бір жыл болуы шарт. Егер мұндай құқықтар бір жылға жетпейтін қысқа мерзімге орнатылса, аталған баптың күшімен оларды құқықтық кадастрда міндетті тіркеу талап етілмейді.
Ал меншік, шаруашылық жүргізу немесе оралымды басқару сияқты базалық құқықтар үшін мұндай мерзімдік шектеу жоқ — олар туындаған сәттен бастап құқықтық кадастрда мемлекеттік тіркеуге жатады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі