Өсиет қалдырушы өз мүлкін белгілі бір адамға өсиет еткенімен, өмірде күтпеген жағдайлар орын алуы мүмкін. Негізгі мұрагер мұраны қабылдай алмайтын немесе одан бас тартатын кездерде мүліктің тағдырын алдын ала шешу үшін заң қосымша мұрагер тағайындау тетігін қарастырады. Бұл құқықтық тетік өсиет қалдырушының еркін толық қорғауға бағытталған.
Қосымша мұрагер қай кезде мұраға шақырылады?
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің 1048-бабына сәйкес, өсиет қалдырушы бастапқы таңдалған тұлға түрлі себептермен мұрагерлік құқығын жүзеге асыра алмаған жағдайға арнап «қосалқы» мұрагер белгілей алады. Бұл ереже келесі нақты жағдайларда күшіне енеді:
- өсиетте көрсетілген негізгі мұрагер мұра ашылғанға дейін дүниеден өтсе;
- негізгі мұрагер мұраны белгіленген тәртіппен қабылдамаса немесе одан ресми түрде бас тартса;
- мұрагер кодекстің 1045-бабында көзделген ретпен лайықсыз мұрагер деп танылып, мұрагерліктен шеттетілсе;
- мұрагер мұра қалдырушының өсиетте бекітілген заңды талаптарын орындамаса.
Аталған мән-жайлардың кез келгені туындаған сәтте мұраға иелік ету құқығы қосымша тағайындалған мұрагерге өтеді.
Қосымша мұрагер кім бола алады?
Заң талабы бойынша, азаматтық заңнаманың 1044-бабына сай мұрагер болуға құқығы бар кез келген адамды қосымша мұрагер етіп тағайындауға рұқсат етіледі. Өсиет қалдырушы өз қалауы бойынша бұл рөлге туыстық қатынасына немесе басқа да белгілеріне қарамастан, заңмен тыйым салынбаған кез келген тұлғаны таңдай алады.
Мұрадан бас тарту кезіндегі маңызды шектеу
Өсиетте мұрагерді қосымша тағайындау институтының ең маңызды заңдық ерекшеліктерінің бірі — мұрадан бас тарту құқығының шектелуі. Өсиет бойынша мұрагер мұрадан бас тартатын болса, оның бұл шешімі қосымша тағайындалған тұлғаның мүддесіне залал келтірмеуі шарт.
Яғни, негізгі мұрагер мұрадан өз еркімен бас тартып, бірақ оны қосымша мұрагерден басқа біреудің пайдасына өткізіп жібере алмайды. Бұл норма өсиет қалдырушының еркі бірінші кезекте орындалуын және мүліктің оның қалауынан тыс басқа адамдарға ауысып кетпеуін қамтамасыз етеді.
Мұрагерді қосымша тағайындау — өсиет жасаушыға мүлкінің болашағын әртүрлі жағдайларды ескере отырып алдын ала сақтандыруға мүмкіндік беретін тиімді азаматтық-құқықтық құрал.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі