Мемлекет немесе оның өңірлік құрылымдары азаматтық-құқықтық қатынастарға түскенде, олардың мүліктік жауапкершілігі заңмен нақты шектеледі. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексіне сәйкес, мемлекет міндеттемелері бойынша ақы өндіру тек мемлекеттік қазына мүлкі есебінен жүргізіледі, ал әкімшілік-аумақтық бөлініс өз міндеттемелері бойынша жергілікті қазына мүлкімен жауап береді.
Бұл норма азаматтық айналымға қатысушылар үшін жауапкершілік шегін айқын көрсетеді: кез келген берешек немесе өндіріп алу талабы мемлекеттің барлық активіне емес, нақты сол деңгейдегі тиісті қазына мүлкіне бағытталады.
Мемлекеттік және жергілікті қазынаның дербестігі
Заңнама республикалық деңгей мен жергілікті деңгейдің жауапкершілігін бір-бірінен қатаң бөледі. Мемлекет міндеттемелері бойынша ақы өндіру процесінде мынадай негізгі қағидалар сақталады:
- Қазақстан Республикасы тек өзінің тікелей міндеттемелері бойынша ғана мемлекеттік қазына мүлкімен жауап береді;
- Әкімшілік-аумақтық бөлініс (облыс, қала, аудан) тек өзі қабылдаған міндеттемелер шеңберінде жергілікті қазына мүлкімен жауапкершілік арқалайды;
- Қазақстан Республикасы мен әкімшілік-аумақтық бөлініс бір-бірінің міндеттемелері бойынша жауап бермейді.
Іс жүзінде бұл белгілі бір өңірдің немесе жергілікті атқарушы органдардың қарызын республикалық деңгейге, ал орталық мемлекеттің қарызын жергілікті бюджет пен қазынаға жүктеуге болмайтынын білдіреді.
Азаматтар мен ұйымдар алдындағы міндеттемелер шегі
Кодекстің 113-бабы жеке және заңды тұлғалардың да тәуелсіз мүліктік жауапкершілігін бекітеді. Мемлекет те, әкімшілік-аумақтық бөлініс те азаматтар мен компаниялардың міндеттемелері бойынша жауап бермейді.
Сол сияқты, жеке тұлғалар мен заңды тұлғалар да мемлекеттің немесе әкімшілік-аумақтық бөліністің қарыздары бойынша өз мүлкімен жауап бермейді. Мұндай жауапкершілік тек Азаматтық кодексте және арнайы заңдарда тікелей көзделген ерекше жағдайларда ғана туындауы мүмкін.
Келісімшарттық қатынастарға түскен немесе талап-арыз дайындаған тарап үшін борышкердің қай деңгейге жататынын дұрыс анықтау аса маңызды. Талап қою кезінде жауапкер ретінде мемлекеттің өзі немесе нақты әкімшілік-аумақтық бөлініс дұрыс көрсетілмесе, қазына есебінен төлем өндіріп алу мүмкін болмай қалуы мүмкін.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі