Мұра қалдырушы көз жұмғаннан кейін мұра ашылады, алайда оған үміткер адам заңда белгіленген мерзім ішінде өз үлесін қабылдап үлгермей өмірден өтуі мүмкін. Мұндай жағдайда ашылған мұра иесіз қалмайды: оны қабылдау құқығы қайтыс болған мұрагердің өз мұрагерлеріне өтеді. Бұл құқықтық тетік заңнамада «мұрагерлік трансмиссия» деп аталады.
Бұл ереже кімдерге қолданылады?
Азаматтық заңнамаға сәйкес, бұл тәртіп өсиет немесе заң бойынша мұрагер болып табылған адамдарға ортақ. Егер мұрагер мұра ашылғаннан кейін, бірақ белгіленген тиісті мерзім ішінде мұраны қабылдап үлгермей қайтыс болса, оған тиесілі болуға тиіс үлесті қабылдау құқығы тікелей оның өз мұрагерлеріне беріледі.
Бұл арада негізгі шарт — мұрагердің бастапқы мұра ашылған сәттен кейін дүниеден өтуі және өз құқығын мерзімінде рәсімдеп үлгермеуі. Егер ол көзі тірісінде мұрадан ресми түрде бас тартқан болса немесе мұра ашылғанға дейін қайтыс болса, бұл норма қолданылмайды.
Мұраны қабылдау мерзімі қалай есептеледі?
Қайтыс болған адамның мұрагерлері бұл құқықты жалпы негіздерде және мұраны қабылдауға қалған уақыт ішінде ғана жүзеге асыра алады. Яғни, бірінші мұра ашылған кезден басталған мерзім жаңа мұрагерлер үшін басынан қайта есептелмейді.
Алайда заң мұрагерлердің мүддесін қорғау үшін нақты кепілдік береді: егер қалған мерзім үш айдан аз болса, ол автоматты түрде үш айға дейін ұзартылады. Бұл уақыт жаңа үміткерлерге тиісті құжаттарды жинап, өз құқығын рәсімдеуге мүмкіндік береді.
Мерзім өтіп кеткен жағдайда сотқа жүгіну
Егер қайтыс болған мұрагердің мұрагерлері белгіленген уақытты өткізіп алса, мәселе сот арқылы қаралуы мүмкін. Сот мерзімді жіберіп алу себептерін тексеріп, оларды дәлелді әрі орынды деп тапса, азаматтарды мұраны қабылдады деп тануға құқылы.
Сондықтан мерзім өтіп кеткен жағдайда оның не себепті кешіктірілгенін растайтын жағдайларды сот алдында негіздеу қажет болады.
Мұрагерлік трансмиссия таралмайтын ерекшелік
Мұрагерлік трансмиссия барлық үлеске бірдей жүре бермейді. Заңда нақты шектеу қойылған: міндетті үлес ретінде тиесілі болған мұра бөлігін қабылдау құқығы кейінгі мұрагерлерге өтпейді.
Міндетті үлес нақты азаматтың жеке басына, оның әлеуметтік немесе отбасылық жағдайына байланысты берілетіндіктен, ол адам қайтыс болған соң бұл ерекше құқық тоқтатылады және оның жалпы мұрагерлеріне берілмейді.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі