Әділет органдары нотариаттық қызметке мемлекеттік бақылау жүргізген кезде тексерілуші тараптың өз құқығын білуі заңсыз тексерулердің алдын алады. «Нотариат туралы» заңның 31-4-бабында мемлекеттік бақылау субъектілерінің өкілеттіктері, міндетті әрекеттері және заңсыз тексеруден қорғану тетіктері нақты белгіленген.
Қандай жағдайда тексерушілерді жібермеуге болады?
Заң мемлекеттік бақылау субъектісіне аумақтық әділет органының лауазымды адамдарын кез келген уақытта кіргізе беруге міндеттемейді. Тексеру жүргізуге келген адамдарды мынадай негіздер бойынша тексеруге жібермеу құқығы бекітілген:
- тексеруді тағайындау туралы актіде (немесе мерзімді ұзарту туралы қосымша актіде) көрсетілген мерзімдер өтіп кетсе немесе асып кетсе;
- тексеру жүргізу тиісті өкілеттігі жоқ тұлғаларға тапсырылса;
- тексеру тағайындау үшін заңды негіздер болмаса;
- тексеру тағайындау туралы акт мүлдем болмаса немесе тексерілушіге ұсынылмаса;
- жоспарлы тексеру тағайындалғанда ресми хабарлама берілмесе немесе оның басталғаны туралы хабарлау мерзімдері бұзылса.
Осы талаптардың кемінде біреуі орындалмаса, мемлекеттік бақылау субъектісі тексерушілердің кіруіне заңды түрде тосқауыл қоя алады.
Бақылау субъектісінің негізгі міндеттері
Егер тексеру тағайындау туралы акт заң талаптарына сай табысталса, бақылау субъектісі тексерушілердің үй-жайға кедергісіз кіруіне және құжаттарға қол жеткізуіне мүмкіндік беруге тиіс. Бұл бірыңғай нотариаттық цифрлық жүйедегі мәліметтерге де қатысты.
Сонымен бірге тексерілуші тарап тексеру жүріп жатқан кезеңде қаралып жатқан құжаттарға қандай да бір өзгерістер мен толықтырулар енгізуге жол бермеуі қажет. Тексерудің нысанасына сәйкес қағаз не электрондық тасығыштағы қажетті материалдар, олардың көшірмелері мен жүйеге қолжетімділік тексеру қорытындысы туралы актіге тіркеу үшін ұсынылады. Тексеру аяқталған соң оның нәтижесі көрсетілген актімен танысу үшін әділет органы шақырған кезде бару — заңмен жүктелген тікелей міндет.
Заңсыз тексерудің күшін жою және шағымдану тәртібі
Тексеру процесі барысында әділет органы мен оның лауазымды адамдары тарапынан құқықтар мен заңды мүдделер бұзылса, олардың шешімдері мен әрекеттеріне сотқа дейінгі реттеу тәртібімен шағым жасалады. Шағым Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекс талаптарына сәйкес жоғары тұрған мемлекеттік органға беріледі. Сотқа жүгінуге тек осы сотқа дейінгі міндетті сатыдан өткеннен кейін ғана жол беріледі.
Белгіленген талаптарды бұза отырып жүргізілген жоспарлы немесе жоспардан тыс кез келген тексеру жарамсыз деп танылады. Мұндай жарамсыздық тексеру актісі мен анықталған бұзушылықтарды жою туралы нұсқаманың күшін жоюға тікелей негіз болады. Аталған құжаттардың күшін жою жөніндегі өтінішті жоғары тұрған орган өтініш түскен күннен бастап он жұмыс күні ішінде қарап, түпкілікті шешім қабылдауы шарт.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі