Кез келген өндірістік немесе шаруашылық әрекет жер ресурстарына тікелей әсер етеді. Алайда заң тұрғысынан жер бетінің кез келген өзгеруі емес, тек белгілі бір қауіп тудыратын және сапасын нашарлататын әрекеттер ғана жерге экологиялық залал ретінде бағаланады. Қазақстан Республикасының Экология кодексі бұл ұғымның нақты белгілері мен шекарасын айқындап берген.
Адам денсаулығына төнетін қауіп және жердің ластануы
Экология кодексінің 135-бабына сәйкес, жерге экологиялық залал келтірудің негізгі түрі — оның ластануы. Мұндай ластану ластағыш заттардың, түрлі организмдердің немесе микроорганизмдердің жер бетіне, оның құрамына не топырақ қабатына тікелей немесе жанама түрде түсуінен туындайды.
Бұл ретте басты құқықтық критерий бар: түскен заттар мен организмдер халықтың денсаулығына зиян келтірудің елеулі тәуекелін туғызуға тиіс. Егер төгілген қалдық немесе топыраққа енген зат адам өмірі мен денсаулығына шынайы қатер төндірмесе, ол осы баптың бірінші бөлігі бойынша тікелей залал құрамын құрамауы мүмкін. Сондықтан ластанудың тікелей салдары мен қауіп деңгейін анықтау — заңды жауапкершіліктің негізгі тірегі.
Топырақтың бүлінуі, тозуы және құнарсыздануы
Жерге экологиялық залал тек химиялық немесе биологиялық ластанумен шектелмейді. Заң бойынша екінші санатқа топырақтың физикалық әрі табиғи қасиеттерінің нашарлауы жатады:
- топырақ қабатын бүлдіру;
- Қазақстанның жер заңнамасы мен топырақты қорғау саласындағы нормалардың бұзылуы салдарынан жердің тозуы;
- топырақтың құнарсыздануына алып келетін өзге де салдарлар.
Демек, жерді пайдаланушы топырақтың құнарлы қабатын заңсыз сыпырып алса, эрозияға жол берсе немесе жерді ауыл шаруашылығы мақсатында дұрыс өңдемей, оның өнімділік қасиетін жойса, бұл да мемлекетке келтірілген экологиялық залал ретінде қарастырылады.
Заңнамалық түзетулер мен болашақ талаптар
Экология кодексінің 135-бабына алдағы уақытта күшіне енетін түзетулер қабылданған. Атап айтқанда, заңнамалық актіге тиісті өзгерістер енгізіліп, олар ресми жарияланғаннан кейін күнтізбелік алпыс күн өткен соң қолданысқа енгізіледі. Жер учаскелерін иеленушілер мен табиғат пайдаланушылар қолданыстағы талаптарды сақтай отырып, алдағы нормативтік өзгерістерді де ескеруі қажет.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі