Қазақстанның экология заңнамасында «ластағыш төлейді» қағидаты басты орында тұр. Табиғи ортаға зақым келтірген кез келген кәсіпкер немесе азамат оны ақшалай айыппұлмен ғана жауып қоя алмайды: заң бұзушы бүлінген табиғи құрамдастарды толық көлемде және өз қаражаты есебінен бастапқы қалпына келтіруге (ремедиациялауға) міндетті.
Айыппұл төлеу міндеттен босатпайды
Тәжірибеде жиі кездесетін қате түсінік — әкімшілік немесе қылмыстық жаза тартумен мәселе шешілді деп ойлау. Экология кодексіне сәйкес, тұлғаны әкімшілік немесе қылмыстық жауаптылыққа тарту оны азаматтық-құқықтық жауапкершіліктен, яғни табиғатты қалпына келтіру жөніндегі негізгі міндетінен босатпайды.
Сонымен бірге, уәкілетті орган ремедиация шараларын мемлекет атынан өзі іске асырып, шығын шеккен жағдайды қоспағанда, келтірілген залал үшін ешкімнің ақшалай өтемақы талап етуге немесе алуға құқығы жоқ. Басты талап — қаражат өндіру емес, нақты экожүйені қалпына келтіру.
Жауапқа тартудың үш міндетті шарты
Қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті орган залалды жоюды талап етіп сотқа жүгінеді. Алайда нақты тұлғаны жауапқа тарту үшін сотта үш шарт бір мезгілде дәлелденуі тиіс:
- залал келтірген нақты тұлғаны немесе тұлғаларды анықтау мүмкіндігі болуы шарт;
- олардың әрекеті немесе қызметі мен орын алған экологиялық салдар арасындағы тікелей себеп-салдарлық байланыс анықталуы қажет;
- келтірілген экологиялық залал анық айқындалған әрі өлшенетін болуға тиіс.
Егер осы үш талаптың бірі толық дәлелденбесе, тұлғаға залалды ремедиациялау міндетін жүктеу құқықтық тұрғыдан мүмкін болмайды.
Кәсіпорын жабылса немесе жер сатылса кім жауапты?
Егер залал келтірген заңды тұлға өз қызметін тоқтатса, оның міндеті тікелей құқық мирасқорына өтеді. Мирасқор табылмаса немесе ол да жойылған болса, жауапкершілік залал келтірілген кезде (немесе ұзақ әрекет аяқталған тұста) сол жер учаскесіне иелік еткен меншік иесіне немесе жер пайдаланушысына жүктеледі.
Жердің жаңа иесіне де белгілі бір қауіп бар: егер бұрынғы жауаптылар табылмаса және уәкілетті орган жаңа иенің жерді қабылдаған кезде ондағы залал туралы білгенін сотта дәлелдесе, табиғатты қалпына келтіру міндеті жердің қазіргі қожайынына жүктелуі мүмкін. Сондықтан жер телімін немесе өндірістік активті сатып аларда оның экологиялық жағдайын алдын ала тексеру маңызды.
Жекешелендіру кезінде де қатаң тәртіп орнатылған: І немесе ІІ санаттағы өндірістік кешендер жекешелендірілгенде, бұрынғы залал үшін мемлекет жауап береді. Жаңа иеленушіге бұл міндет тек оның өз келісімімен ғана ауыстырылуы мүмкін.
Мемлекет қашан араласады?
Егер экологиялық залал фактісі анықталған күннен бастап үш жыл ішінде жауапты заңды тұлға, оның мирасқоры немесе жер иесі табылмаса, залалды жою міндеті мемлекетке жүктеледі. Бұл ретте қалпына келтіру шараларын ұйымдастыру жергілікті әкімдіктерге (облыстың, астананың немесе республикалық маңызы бар қаланың атқарушы органдарына) тапсырылады.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі